Jewish cemetery in Litomyšl

Żydowski cmentarz w Litomyšlu to niewielka, ukryta wśród pól nekropolia leżąca około 2 km na północny zachód od centrum miasta, w kierunku wsi Kornice. Miejsce to, choć rzadko odwiedzane, stanowi jeden z ostatnich materialnych śladów po dawnej gminie żydowskiej w regionie Pardubic.

Kiedy powstał cmentarz?

Źródła nie są zgodne co do dokładnej daty założenia. Część opracowań wskazuje na lata około 1840, inne podają rok 1876 jako moment powstania cmentarza w obecnej lokalizacji. Zachowane księgi zgonów gminy żydowskiej rozpoczynają się od 1877 roku, co przemawia za nowszą datą. Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z lat 1876–1877 i to one wyznaczają realny początek udokumentowanej historii tego miejsca. Cały teren zajmuje powierzchnię około 1282 m².

Kto tu spoczywa?

Na cmentarzu chowano członków miejscowej społeczności żydowskiej, w tym rodziny związane z rozwojem lokalnego rzemiosła — szewstwa oraz przemysłu tekstylnego, które przez dekady współtworzyły gospodarczy charakter Litomyšla. Nekropolia nie ma statusu chronionego zabytku od samego początku — pomnik historii otrzymała dopiero znacznie później.

Co stało się z cmentarzem podczas wojny i po niej?

Ostatni udokumentowany pochówek odbył się w 1942 roku. Gmina żydowska w Litomyšlu została zlikwidowana w czasie II wojny światowej, a wraz z zagładą lokalnej społeczności ustała też opieka nad miejscem pochówku. Przez dziesięciolecia cmentarz pozostawał zaniedbany — nagrobki przewracały się, część kamieni skradziono, a teren zarastał roślinnością. Innym śladem żydowskiej obecności w mieście była synagoga z lat 1909–1910, która jednak nie przetrwała — jej miejsce zajęła późniejsza zabudowa mieszkaniowa przy dzisiejszym placu Komenského.

Czy cmentarz jest dziś zadbany?

Sytuacja zaczęła się zmieniać w ostatnich latach. Właścicielem terenu jest Żydowska Gmina Wyznaniowa w Pradze, a w czerwcu 2019 roku ustanowiono lokalnego opiekuna cmentarza, mieszkańca Litomyšla. Na początku stycznia 2020 roku cmentarz uzyskał status zabytku kultury, co otworzyło drogę do jego formalnej ochrony. Mimo to wciąż jest to miejsce ciche i mało znane — spacer po nim to bardziej spotkanie z historią niż typowa atrakcja turystyczna.

Jak dotrzeć na miejsce?

Cmentarz znajduje się poza głównym szlakiem turystycznym Litomyšla, w otoczeniu pól uprawnych, co czyni go trudniejszym do przypadkowego odkrycia — warto zaplanować dojście świadomie, najlepiej pieszo lub rowerem od strony centrum miasta.

Najczęstsze pytania

Czy cmentarz można zwiedzać? Teren jest dostępny, ale nieoznakowany i częściowo zarośnięty — warto zachować szacunek dla miejsca pochówku.

Ile nagrobków zachowało się do dziś? Wiele nagrobków się przewróciło lub zaginęło na przestrzeni dekad, część odnajdywana jest dopiero w ostatnich latach podczas prac porządkowych.

Czy działa tu jeszcze gmina żydowska? Nie — społeczność żydowska w Litomyšlu przestała istnieć w wyniku II wojny światowej, a formalnym właścicielem cmentarza jest dziś Żydowska Gmina Wyznaniowa w Pradze.