Jewish Cemetery in Jemnice

Żydowski cmentarz w Jemnicach to jeden z najstarszych zachowanych kirkutów na Morawach, świadectwo obecności społeczności żydowskiej w tym niewielkim mieście od średniowiecza aż po tragiczny kres podczas drugiej wojny światowej. Znajduje się przy Údolní ulici, około 300 metrów na południe od jemnickiego rynku, i dziś stanowi chronioną pamiątkę kultury Republiki Czeskiej.

Jak długo istnieje społeczność żydowska w Jemnicach?

Pierwsze wzmianki o żydowskich mieszkańcach Jemnic sięgają 1336 roku, gdy miasto pojawia się w kontekście pogromów tzw. Armlederów, fali antyżydowskiej przemocy, która przeszła wówczas przez środkową Europę. Kolejne ślady obecności Żydów w mieście pochodzą z 1369 roku, kiedy odnotowano transakcję sprzedaży nieruchomości należącej do żydowskiego mieszkańca, a w 1530 roku Żydzi figurują już jako właściciele domów. To sprawia, że gmina żydowska w Jemnicach należała do najstarszych i najdłużej istniejących na terenie Moraw.

Skąd wiadomo, że cmentarz jest tak stary?

Sam teren cmentarza najprawdopodobniej wyznaczono już w XIV wieku, równolegle z pierwszymi wzmiankami o żydowskich mieszkańcach miasta. Nie zachowały się jednak żadne materialne dowody z tego wczesnego okresu – najstarsze czytelne nagrobki, jakie przetrwały do dziś, pochodzą dopiero z końca XVII wieku, a konkretnie z lat 1676 i 1693. Ten rozdźwięk między domniemanym początkiem cmentarza a wiekiem najstarszych zachowanych płyt tłumaczy się kruchością kamienia, licznymi zniszczeniami wojennymi oraz naturalnym zużyciem materiału na przestrzeni stuleci.

Ile nagrobków zachowało się do dziś?

Na terenie cmentarza, który zajmuje powierzchnię 2421 metrów kwadratowych, zachowało się obecnie około 393–400 widocznych macew. To relatywnie duża liczba jak na niewielką gminę miejską, co potwierdza znaczenie i długowieczność żydowskiej obecności w Jemnicach. Ostatni pochówek na cmentarzu odbył się na początku lat 40. XX wieku, tuż przed deportacją miejscowej społeczności.

Co wydarzyło się z cmentarzem podczas wojny?

Losy cmentarza są nierozerwalnie związane z tragedią jemnickiej gminy żydowskiej. W maju 1942 roku miejscowi Żydzi zostali deportowani do getta w Terezinie, a niedługo potem naziści przystąpili do systematycznego niszczenia cmentarza – nagrobki wyrywano i wykorzystywano jako materiał do brukowania ulic w mieście. W tym samym okresie zburzona została również jemnicka synagoga, wzniesiona w 1649 roku. Miasto doświadczyło też innych katastrof w swojej historii, w tym wielkiego pożaru w 1832 roku oraz pogromu w 1866 roku, choć te wydarzenia dotyczyły raczej ogólnej historii miasta niż bezpośrednio samego cmentarza.

Jak wyglądała powojenna odbudowa?

Po wyzwoleniu ocalałe fragmenty nagrobków wróciły na teren cmentarza, jednak przez dziesięciolecia leżały jedynie oparte o mur graniczny, nieprzywrócone na swoje pierwotne miejsca. Dopiero w latach 1991–1994, po transformacji politycznej w Czechosłowacji, część macew ponownie ustawiono pionowo. Około 1997 roku cmentarz przeszedł gruntowną renowację, a jego opiekunem i zarządcą stała się Gmina Żydowska w Brnie, która sprawuje nad nim pieczę do dziś.

Czy cmentarz można zwiedzać?

Tak, cmentarz jest dostępny do zwiedzania jako zabytek kultury i miejsce pamięci. Stanowi cenne źródło wiedzy o wielowiekowej historii żydowskiej obecności na południowych Morawach oraz świadectwo zniszczeń, jakich dokonał tu Holokaust.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie znajduje się cmentarz? Przy Údolní ulici, około 300 metrów na południe od rynku w Jemnicach.

Jak stary jest cmentarz? Prawdopodobnie założony w XIV wieku, choć najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z końca XVII wieku (1676, 1693).

Ile nagrobków przetrwało? Około 393–400 macew na powierzchni 2421 m².

Kto opiekuje się cmentarzem obecnie? Gmina Żydowska w Brnie, która przeprowadziła jego renowację około 1997 roku.