Jewish cemetery, České Budějovice

Cmentarz żydowski w Czeskich Budziejowicach to jedno z niewielu miejsc w mieście, które w namacalny sposób opowiada o wielowiekowej, a jednocześnie brutalnie przerwanej historii tutejszej społeczności żydowskiej. Nekropolia leży w miejscu zwanym Na Křížku i zajmuje powierzchnię niespełna siedmiu tysięcy metrów kwadratowych, a jej rzędy nagrobków, część zniszczona, część odrestaurowana, są dziś głównym świadectwem obecności Żydów w tym regionie południowych Czech.

Skąd wzięli się Żydzi w Czeskich Budziejovicach?

Pierwsi żydowscy mieszkańcy pojawili się w mieście już w XIV wieku – zgodę na osiedlenie się dwóch rodzin wydał w 1341 roku król Jan Luksemburski, a jego syn Karol IV pozwolił dołączyć kolejnym. Żydzi mieszkali wtedy obok chrześcijan przy ulicy zwanej Żydowską, dzisiejszej ulicy U Černé věže. Ten wczesny rozdział historii zakończył się tragicznie: po pożarze, który w latach 80. XV wieku strawił większość domów przy tej ulicy, miejscową społeczność żydowską obarczono winą, co doprowadziło do procesu w grudniu 1505 roku. Siedmiu Żydów spalono wówczas na stosie, trzynastu utopiono, a rok później, na mocy dekretu króla Władysława II, resztę wypędzono z miasta. Przez kolejne trzy stulecia Żydom nie wolno było się tu osiedlać.

Kiedy powstał obecny cmentarz?

Żydzi wrócili do Czeskich Budziejowic dopiero w 1849 roku, po zniesieniu ograniczeń osadniczych. W 1856 roku powstała nowa gmina żydowska, a dekadę później, w 1866 roku, założono cmentarz na terenie Na Křížku – pierwszy pochówek odbył się tu w 1867 roku. Do 1980 roku spoczęło na nim ponad 1300 osób, co czyni go głównym miejscem pochówku miejscowej społeczności żydowskiej od połowy XIX wieku aż po czasy współczesne.

Jak cmentarz przetrwał okupację niemiecką?

Okres drugiej wojny światowej odcisnął na cmentarzu najgłębsze piętno. Niemieccy okupanci zezwalali miejscowym kamieniarzom na usuwanie i wykorzystywanie nagrobków, przez co z ponad tysiąca trzystu pierwotnych macew do dziś przetrwała jedynie ich część. Tragedia dotknęła też samych ludzi – 18 kwietnia 1942 roku deportowano do obozów zagłady ponad 900 żydowskich mieszkańców miasta i okolic, z których po wojnie wróciło zaledwie kilkudziesięciu.

Co dziś można zobaczyć na cmentarzu?

W południowej części nekropolii stoi piaskowcowy pomnik ofiar nazizmu, wzniesiony w 1950 roku jako pierwsze upamiętnienie tej tragedii. Przez dziesięciolecia cmentarz zarastał, dopiero na początku lat 90. XX wieku oczyszczono go z gęstej roślinności i wyremontowano zabytkowy dom przedpogrzebowy (obrzędowy). Kolejne prace objęły w 2004 roku część otaczającego muru. W budynku dawnego domu przedpogrzebowego od 1998 roku działa stała ekspozycja poświęcona historii Żydów w Czeskich Budziejovicach, dzięki czemu miejsce pełni dziś funkcję nie tylko cmentarną, ale i edukacyjną.

Najczęstsze pytania

Czy cmentarz można zwiedzać? Teren jest dostępny do zwiedzania jako zabytek historyczny i miejsce pamięci, a w budynku obrzędowym można zapoznać się z ekspozycją o historii lokalnej społeczności żydowskiej.

Ile nagrobków zachowało się do dziś? Z ponad 1300 pierwotnych macew przetrwała tylko część – wiele zniszczono lub usunięto podczas okupacji niemieckiej w latach 1939–1945.

Czy to jedyny ślad po żydowskiej społeczności w mieście? Cmentarz jest dziś głównym materialnym świadectwem obecności Żydów w Czeskich Budziejovicach, obok dawnej synagogi i historycznych wzmianek o ulicy Żydowskiej w centrum miasta.

Dlaczego cmentarz założono dopiero w XIX wieku, skoro Żydzi mieszkali tu wcześniej? Po wygnaniu w 1506 roku osiedlanie się Żydów w mieście było zakazane przez blisko trzy stulecia – dopiero powrót w 1849 roku i założenie nowej gminy w 1856 roku umożliwiły powstanie stałego miejsca pochówku.