Chapel of the Exaltation of the Holy Cross

Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego w Třebíči, znana miejscowym jako „Kostelíček", stoi na wzgórzu Strážná hora i należy do najbardziej charakterystycznych, choć rzadko odwiedzanych przez turystów, zabytków sakralnych tego miasta na Wysoczyźnie.

Gdzie dokładnie znajduje się kaplica?

Budowla wznosi się na wzgórzu Strážná hora, górującym nad historyczną zabudową Třebíča. To miejsce nie było przypadkowe — kaplicę wzniesiono dokładnie tam, gdzie wcześniej stała strażnica należąca do miejskich fortyfikacji. Lokalizacja na wzniesieniu sprawiała, że obiekt pełnił funkcję punktu orientacyjnego widocznego z dużej części miasta.

Kto i kiedy zbudował kaplicę?

Kaplicę wzniesiono w latach 1644–1645. Za jej powstanie odpowiadał Jan Fulík, třebíčski mistrz murarski, który nie miał formalnego wykształcenia architektonicznego. Mimo to jego dzieło pod względem formy wyprzedziło o ponad pół wieku nurt barokowy, który dopiero później rozpowszechnił się na Morawach. To jeden z tych przypadków, gdy rzemieślnik bez akademickiego przygotowania stworzył budowlę o zaskakująco dojrzałej kompozycji przestrzennej.

Jak wygląda architektura kaplicy?

Kaplica ma rzut w kształcie krzyża — to rozwiązanie od razu tłumaczy jej wezwanie. Wejście prowadzi przez portal zamknięty łukiem. Budowla nie jest duża: długość wynosi 6,65 metra, szerokość ramion krzyża to 4,3 metra i 3,05 metra, natomiast całkowita wysokość, licząc od podstawy aż po krzyż wieńczący szczyt, sięga 17 metrów. Te proporcje — niewielka podstawa i stosunkowo duża wysokość — nadają bryle charakterystyczną, smukłą sylwetkę widoczną z daleka.

Co kryje się pod kaplicą?

Pod budowlą, wykuta bezpośrednio w skale, znajduje się niewielka krypta. Co ciekawe, ma ona ten sam kształt krzyża co kaplica nad nią — architekt (a właściwie murarz-samouk) konsekwentnie powtórzył motyw na obu poziomach budowli.

Dlaczego kaplica nosi dziś inne wezwanie?

Choć pierwotnie poświęcona Podwyższeniu Krzyża Świętego, pod koniec XVIII wieku obiekt przeszedł w ręce prywatne. Wraz ze zmianą właściciela zmieniło się też wezwanie — kaplicę ponownie konsekrowano pod wezwaniem św. Jana Nepomucena. Do dziś funkcjonują więc obie nazwy: historyczna, związana z Krzyżem Świętym, oraz ta używana po rekonsekracji. W lokalnej tradycji przyjęła się jednak przede wszystkim potoczna nazwa „Kostelíček".

Czy kaplica była remontowana?

Tak. W 2007 roku przeprowadzono prace restauratorskie i naprawcze, dzięki którym obiekt zachował się w stanie umożliwiającym zwiedzanie do dziś.

Najczęstsze pytania

Czy kaplica jest dostępna dla zwiedzających? Kaplica stoi na wzgórzu Strážná hora i jest widoczna z zewnątrz; dostępność wnętrza zależy od aktualnych ustaleń właściciela obiektu, dlatego warto to sprawdzić na miejscu lub w lokalnym centrum informacji turystycznej.

Skąd wzięła się nazwa „Kostelíček"? To potoczne, czeskie określenie oznaczające dosłownie „mały kościółek" — przyjęło się wśród mieszkańców Třebíča niezależnie od oficjalnego wezwania kaplicy.

Dlaczego kaplicę zbudowano akurat w tym miejscu? Ponieważ wcześniej stała tam strażnica będąca częścią miejskich fortyfikacji — po jej rozbiórce wzgórze pozostało wyeksponowanym punktem, idealnym pod nową budowlę sakralną.

Czym różni się pierwotne wezwanie od obecnego? Kaplicę zbudowano jako Podwyższenia Krzyża Świętego, ale pod koniec XVIII wieku, po przejściu w ręce prywatne, ponownie konsekrowano ją pod wezwaniem św. Jana Nepomucena — stąd dwie nazwy funkcjonujące do dziś.