Przednia Synagoga w Třebíču

Przednia Synagoga w Třebíču, zwana też Starą, stoi na zachodnim skraju dawnej dzielnicy żydowskiej, tuż przy rzece Jihlawie, na Cichym Placu (Tiché náměstí). To jedna z dwóch zachowanych synagog w mieście i jeden z obiektów wchodzących w skład zespołu wpisanego na listę UNESCO — dzielnicy żydowskiej Třebíča wraz z bazyliką św. Prokopa i cmentarzem żydowskim.

Kiedy powstała synagoga?

Budynek wzniesiono w latach 1639–1642 w stylu barokowym, w miejscu starszej, drewnianej synagogi. Po pożarze przebudowano go w latach 1856–1857, nadając mu neogotycki wygląd, który zachował się do dziś. Wnętrze mieściło niegdyś 114 miejsc dla mężczyzn na sali głównej oraz 80 miejsc dla kobiet na galerii — podział typowy dla tradycyjnej architektury synagogalnej.

Co działo się z budynkiem po drugiej wojnie światowej?

Synagoga służyła miejscowej gminie żydowskiej aż do wybuchu II wojny światowej. W czasie okupacji Niemcy zamienili ją na magazyn. Po wojnie budynek popadł w zaniedbanie — niemal nikt z przedwojennej społeczności żydowskiej Třebíča nie wrócił z obozów koncentracyjnych, a synagoga straciła swoją pierwotną funkcję na dobre. W 1952 roku budynek odkupił Kościół Czechosłowacki Husycki i zaadaptował go na własny zbór — poświęcony pod wezwaniem „Sbor Dr. Karla Farského” — który otwarto w 1954 roku. Ostatnią gruntowną renowację przeprowadzono w latach 1994–1995.

Jaką funkcję pełni synagoga dzisiaj?

Dziś w dawnej Przedniej Synagodze odbywają się regularne niedzielne nabożeństwa Kościoła Czechosłowackiego Husyckiego, zwykle o godzinie 14:00. Budynek pozostaje więc miejscem czynnego kultu religijnego, choć już nie żydowskiego — to jeden z nielicznych przykładów synagogi w Europie Środkowej, która po Zagładzie zachowała funkcję sakralną, zmieniając jedynie wyznanie.

Dlaczego dzielnica żydowska Třebíča trafiła na listę UNESCO?

Dzielnica żydowska Třebíča razem z bazyliką św. Prokopa i cmentarzem żydowskim została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2003 roku. To pierwszy samodzielny zabytek żydowski poza Izraelem uznany przez UNESCO za dobro o wyjątkowej wartości uniwersalnej — nie jako element większego zespołu miejskiego, lecz jako odrębny wpis. Zdecydował o tym wyjątkowy stopień zachowania dawnego gett — układu wąskich uliczek, kamienic i budynków sakralnych, które przetrwały niemal nienaruszone od czasów przedwojennych. Przednia Synagoga, stojąca na skraju tej dzielnicy, jest jednym z materialnych świadectw tamtej historii.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie stoi Przednia Synagoga? Na Cichym Placu (Tiché náměstí) w Třebíču, na zachodnim skraju dawnej dzielnicy żydowskiej, przy rzece Jihlawie.

Skąd wzięła się nazwa „Przednia” i „Stara”? Nazwa „Przednia” odnosi się do jej położenia na skraju dzielnicy żydowskiej; określenie „Stara” podkreśla, że to jedna z najstarszych zachowanych synagog na Morawach.

Kiedy zbudowano synagogę? W latach 1639–1642, w miejscu wcześniejszej, drewnianej budowli. Obecny, neogotycki wygląd budynek zyskał po przebudowie w latach 1856–1857.

Czy to wciąż synagoga? Nie w sensie wyznaniowym — od 1952 roku budynek należy do Kościoła Czechosłowackiego Husyckiego i pełni funkcję zboru, w którym odbywają się niedzielne nabożeństwa.

Dlaczego dzielnica żydowska Třebíča jest na liście UNESCO? Bo zachowała się w wyjątkowo dobrym stanie, a wpis z 2003 roku był pierwszym samodzielnym uznaniem zabytku żydowskiego poza Izraelem przez UNESCO.

Czy można zwiedzić wnętrze? Budynek można zobaczyć od wewnątrz podczas nabożeństw lub po wcześniejszym umówieniu się ze zborem Kościoła Czechosłowackiego Husyckiego.