Synagogue of Bayonne

Synagoga w Bayonne stoi przy rue Maubec, w dzielnicy Saint-Esprit na północnym brzegu rzeki Adour — do 1857 roku samodzielnej gminie, dopiero potem włączonej w granice Bayonne. To jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych obiektów żydowskiego dziedzictwa w południowo-zachodniej Francji, a jego historia sięga czasów wygnania Żydów z Hiszpanii (1492) i Portugalii (1496).

Skąd wzięła się tutejsza gmina żydowska?

Uchodźcy sefardyjscy z Półwyspu Iberyjskiego osiedlali się w Saint-Esprit-lès-Bayonne od XVI wieku, początkowo ukrywając swoje pochodzenie i praktykując wiarę potajemnie. Gmina rozrosła się na tyle, że w połowie XVIII wieku działało tu aż trzynaście niewielkich domów modlitwy, tzw. esnog. Z czasem liczba ta spadła — pod koniec XVIII wieku funkcjonowały już tylko cztery. To przygotowało grunt pod budowę jednej, reprezentacyjnej synagogi.

Jak powstał obecny budynek?

W 1835 roku miejscowa społeczność zwróciła się do konsystorza w Bordeaux oraz władz miejskich o zgodę na wzniesienie synagogi mogącej przyjąć do 300 osób, wraz z piekarnią macy, łaźnią rytualną (mykwą) i szkołą dla najbiedniejszych dzieci. Wykupiono posesję należącą do Rebeki Louis Nounès, a prace zaprojektował architekt Capdeville, realizował je budowniczy Faulat. Kamień węgielny położono 25 maja 1836 roku, a uroczyste otwarcie odbyło się 26 września 1837 roku. Plany budynku miały później inspirować twórców synagog w Paryżu (rue Buffault, 1877) i Bordeaux (1882).

Co warto zobaczyć w środku i na zewnątrz?

Budynek stoi w głębi dziedzińca, odsunięty od ulicy — od strony rue Maubec flankują go dwa niewielkie, jednopiętrowe pawilony po bokach wejścia. Fasada zaprojektowana jest w stylu neoklasycystycznym, spokojnym i symetrycznym. Ciekawostką architektoniczną jest odwrócona orientacja: wejście skierowane jest na wschód, a Aron ha-kodesz (szafa na zwoje Tory) na zachód — czyli odwrotnie niż w większości synagog. Taki układ odwołuje się do biblijnego opisu orientacji Przybytku na pustyni i późniejszej Świątyni Jerozolimskiej. Od 2018 roku kompleks jest sukcesywnie odnawiany: oprócz samej sali modlitewnej można zobaczyć biura konsystorialne, mieszkanie rabina, sale przyjęć, salę wielofunkcyjną służącą społeczności, sklep koszerny (makolet) oraz niewielkie muzeum poświęcone historii miejscowych Żydów; prowadzone są też prace przy odtworzeniu mykwy.

Kiedy przyjechać?

Synagoga pełni funkcję żywego miejsca kultu, więc zwiedzanie warto zaplanować poza godzinami modlitw i świętami żydowskimi, kiedy dostęp dla turystów bywa ograniczony. Dzielnica Saint-Esprit najlepiej ogląda się w ciągu dnia, w spokojniejszych godzinach popołudniowych — łatwiej wtedy dostrzec detale fasady i kameralny charakter uliczki. Budynek uzyskał status zabytku wpisanego do rejestru w 1995 roku, a w 2012 roku został podniesiony do rangi zabytku klasyfikowanego, co podkreśla jego wartość historyczną.

Najczęstsze pytania

Czy synagoga jest otwarta dla turystów? Tak, ale jako aktywne miejsce kultu bywa niedostępna w czasie nabożeństw i świąt — warto to wziąć pod uwagę, planując wizytę.

Dlaczego wejście jest skierowane na wschód, a nie na zachód? Twórcy budynku odwzorowali biblijny opis orientacji Przybytku i Świątyni Jerozolimskiej, w którym wejście znajdowało się po stronie wschodniej, a miejsce najświętsze — po zachodniej.

Czy w okolicy są inne miejsca związane z historią Żydów sefardyjskich? Dzielnica Saint-Esprit, gdzie stoi synagoga, to serce dawnej gminy żydowskiej Bayonne — samo sąsiedztwo wąskich uliczek i kamienic zachowało układ z czasów, gdy osiedlali się tu uchodźcy z Hiszpanii i Portugalii.

Czy budynek pełni jeszcze inne funkcje niż religijne? Tak — poza salą modlitewną w kompleksie działają biura wspólnoty, muzeum, sklep koszerny i sale przyjęć, a całość jest od 2018 roku stopniowo remontowana.