Synagogue in Slaný

Synagoga w Słanym to jeden z niewielu materialnych śladów po żydowskiej społeczności, która przez ponad sto lat współtworzyła życie tego środkowoczeskiego miasta. Budynek stoi kilkadziesiąt metrów od rynku (placu Masaryka), ale jego dzisiejsza funkcja nie ma już nic wspólnego z modlitwą — a to sprawia, że historia tego miejsca jest ciekawsza niż sama architektura.

Kiedy powstała synagoga i dlaczego akurat tutaj?

Budynek wzniesiono w 1865 roku w stylu maurytańskim z elementami nawiązującymi do romanizmu — to połączenie było wówczas popularne w Europie Środkowej przy budowie synagog, bo miało podkreślać odrębność architektury żydowskiej od kościołów chrześcijańskich. Wcześniej słańska gmina żydowska modliła się w znacznie skromniejszych warunkach — w izbie modlitewnej urządzonej w gospodzie zwanej „U Templu" przy dzisiejszej ulicy Kynského. Gdy społeczność się rozrosła, ciasna sala przestała wystarczać i zapadła decyzja o budowie właściwej synagogi w centrum miasta.

Kto modlił się w tej synagodze?

Gmina żydowska w Słanym nie była duża, ale aktywna. Pod koniec XIX wieku funkcję rabina pełnił Filip Bondy, zapamiętany jako pierwszy duchowny w tej synagodze, który wprowadził język czeski do części nabożeństw — do tej pory dominował hebrajski i niemiecki. To drobny, ale wymowny szczegół pokazujący, jak stopniowo zmieniała się tożsamość czeskich Żydów w tamtym okresie.

Co stało się z synagogą po II wojnie światowej?

Losy budynku po 1945 roku są równie ważną częścią tej historii, co jego powstanie. Na początku 1942 roku z okolic Słanego niemieckie władze okupacyjne deportowały 1632 osoby pochodzenia żydowskiego — najpierw do Terezína, a stamtąd do innych obozów koncentracyjnych. Po wojnie do miasta wróciło zaledwie 11 osób. Nieliczna, zdziesiątkowana społeczność nie była w stanie utrzymać ani odbudować życia religijnego, a sama synagoga zaczęła zmieniać przeznaczenie.

W 1958 roku budynek trafił na listę zabytków kultury, jednak trzy lata później stał się własnością państwa, co w praktyce oznaczało dalszą degradację jego pierwotnej funkcji. W 1965 roku pełnił rolę magazynu, a część pomieszczeń zaadaptowano na cele mieszkalne. Od 1974 roku mieściła się tu filia Państwowego Archiwum Okręgowego w Kladnie. Od 2013 roku w budynku swoją siedzibę ma posterunek czeskiej policji.

Co zachowało się z pierwotnego wnętrza?

Niewiele. Salę modlitewną podzielono dodatkowo na dwie kondygnacje i poprzegradzano ściankami działowymi, przez co dzisiejszy układ wnętrza zupełnie nie przypomina oryginału. Nie zachował się charakterystyczny, niebiesko malowany sklepiony strop ze sztukatorskimi gwiazdami, który niegdyś zdobił wnętrze. Część cenniejszych przedmiotów kultu udało się ocalić i trafiły one do zbiorów Muzeum Żydowskiego w Pradze, jednak wiele innych przepadło bezpowrotnie — po wojnie władze czechosłowackie sprzedały część zwojów Tory prywatnemu kolekcjonerowi w USA, mimo sprzeciwu praskiej gminy żydowskiej.

Czy synagogę można dziś zwiedzać?

Ze względu na obecną funkcję budynku (siedziba policji) synagoga nie pełni roli obiektu turystycznego z regularnym dostępem do wnętrza — warto traktować ją jako punkt na trasie spaceru po śladach żydowskiej historii Słanego, oglądany raczej z zewnątrz.

Najczęstsze pytania

Kiedy zbudowano synagogę w Słanym? W 1865 roku, w stylu maurytańskim z elementami romańskimi, jako następczynię wcześniejszej izby modlitewnej urządzonej w gospodzie „U Templu".

Co znajduje się dziś w budynku synagogi? Od 2013 roku mieści się tam posterunek czeskiej policji; wcześniej budynek pełnił funkcję magazynu, mieszkań, a od 1974 roku filii archiwum państwowego w Kladnie.

Co spotkało żydowską społeczność Słanego podczas wojny? Na początku 1942 roku deportowano 1632 osoby, najpierw do Terezína, a potem do innych obozów koncentracyjnych. Po wojnie do miasta wróciło jedynie 11 osób.

Czy da się zwiedzić wnętrze synagogi? Nie w typowym turystycznym sensie — budynek pełni funkcje administracyjne (policja), a oryginalny wystrój wnętrza w większości się nie zachował.