Synagogue in Lomnice

Synagoga w Lomnici to jeden z najcenniejszych zabytków żydowskiego dziedzictwa na Morawach, stojący przy dawnym Placu Żydowskim w historycznej dzielnicy żydowskiej miasteczka Lomnice, w powiecie Brno-venkov. Choć administracyjnie budynek kojarzony bywa z pobliską Brusną (od 1996 roku wchłoniętą przez Lomnicę wraz z Řepką i Veselí), to sama synagoga i cała żydowska historia wiążą się przede wszystkim z centrum Lomnice.

Skąd wzięła się żydowska społeczność w Lomnici?

Pierwsza pisemna wzmianka o obecności Żyda w Lomnici pochodzi już z 1571 roku, jednak przez cały XVI i XVII wiek ich liczba pozostawała niewielka. Przełom nastąpił na początku XVIII wieku, gdy do miasta przesiedlono kilkuset Żydów z Lysic. To wtedy powstała pierwsza zorganizowana gmina żydowska z własną salą modlitewną, a niedługo potem, za sprawą hrabiego Antonína Amata, wzniesiono pierwszą, drewnianą synagogę.

Dlaczego zbudowano nową synagogę?

Drewniana budowla szybko przestała wystarczać rosnącej społeczności — zwłaszcza po reformach józefińskich, które przyniosły Żydom emancypację. 16 sierpnia 1791 roku rada żydowska zatwierdziła budowę nowego, murowanego obiektu. Prace ukończono w 1794 roku, a uroczystego otwarcia dokonano pod przewodnictwem starosty gminy Isaaca Wollnera. Co ciekawe, mimo że w Europie panował już klasycyzm, budynek wzniesiono w zachowawczym, późnobarokowym stylu — stąd niektóre źródła datują go szerzej, na lata 1780–1785, jako przebudowę wcześniejszego obiektu.

Jak duża była żydowska społeczność Lomnice?

Około roku 1800 w Lomnici mieszkało blisko 80 rodzin żydowskich, łącznie około 611 osób — co stanowiło wówczas co najmniej połowę mieszkańców miasteczka. W pierwszej połowie XIX wieku działała tu nawet jesziwa, żydowska uczelnia talmudyczna. Od połowy stulecia liczba żydowskich mieszkańców systematycznie malała: w 1848 roku było ich 306 (20% populacji), w 1900 roku już tylko 88 (5%), a w 1930 roku zaledwie 30 osób (2%). W 1929 roku gmina żydowska w Lomnici została ostatecznie rozwiązana.

Co stało się ze społecznością podczas okupacji?

Losy ostatnich żydowskich mieszkańców Lomnice przypieczętowała II wojna światowa. Deportacje odbywały się między grudniem 1941 a kwietniem 1942 roku — pierwszy transport (oznaczony jako K) wyruszył 5 grudnia 1941 roku, ostatni i największy, z Brna, 4 kwietnia 1942 roku (transport Ah). Żaden z deportowanych Żydów z Lomnice nie powrócił.

Co warto dziś zobaczyć w Lomnici?

Synagoga stoi po zachodniej stronie dawnego placu żydowskiego, na północ od centrum miasteczka, i jest dziś chronionym zabytkiem kultury Republiki Czeskiej. Wraz z zachowanym cmentarzem żydowskim tworzy jeden z ważniejszych szlaków pamięci o żydowskiej historii południowej Morawii, obok podobnych obiektów w Boskovicích czy Dolních Kounicích. Odwiedzający mogą prześledzić układ dawnego getta, zobaczyć charakterystyczną, surową bryłę budynku oraz dowiedzieć się więcej o wielowiekowej obecności Żydów w regionie.

Najczęstsze pytania

Czy synagoga znajduje się w Lomnici czy w Brusnej? Formalnie budynek stoi w Lomnici, choć od 1996 roku Brusná administracyjnie należy do tej samej gminy.

Czy synagogę można zwiedzać? Obiekt jest zabytkiem chronionym prawem, dostępność dla turystów warto sprawdzić lokalnie przed wizytą.

Co się stało z żydowską gminą w Lomnici? Formalnie rozwiązano ją w 1929 roku, a pozostałych mieszkańców deportowano w latach 1941–1942 podczas okupacji nazistowskiej.