Synagoga w Úštěku

Synagoga w Úštěku to jeden z najlepiej zachowanych zabytków żydowskiego dziedzictwa północnych Czech, położony w niewielkim mieście Úštěk w kraju usteckim. Klasycystyczny budynek z piaskowca stoi w obrębie dawnej dzielnicy żydowskiej i dziś pełni funkcję muzeum regionalnego poświęconego historii lokalnej społeczności żydowskiej.

Jak długo Żydzi mieszkali w Úštěku?

Według tradycji Żydzi osiedlali się w Úštěku już od 1327 roku, choć samodzielna gmina żydowska ukształtowała się dopiero w XVI wieku. Obejmowała wtedy jedną ulicę i osiem domów — liczba rodzin i budynków pozostawała formalnie niezmieniona aż do połowy XIX wieku, kiedy ograniczenia dotyczące osadnictwa żydowskiego w monarchii habsburskiej zaczęły słabnąć.

Kiedy powstała synagoga?

Pierwszy impuls do budowy dała patent tolerancyjny cesarza Józefa II z 1781 roku, który złagodził dotychczasowe restrykcje wobec wyznawców judaizmu. Miejscowa gmina wzniosła wówczas drewnianą synagogę, która spłonęła już w 1793 roku. Rok później, w 1794, na jej miejscu postawiono nową budowlę — tym razem murowaną, z bloków piaskowca, w stylu klasycystycznym. To właśnie ta konstrukcja, wielokrotnie przebudowywana, przetrwała do dziś.

Co zmieniła przebudowa z 1851 roku?

Najważniejszą modernizację przeprowadził w 1851 roku miejscowy budowniczy Wenzl Jahn. Podniósł budynek o 1,2 metra, powiększył babiniec (galerię dla kobiet), dobudował przedsionek oraz ozdobił salę modlitewną motywami mauretańskimi, charakterystycznymi dla architektury synagogalnej tego okresu w Europie Środkowej. To właśnie ten kształt — połączenie klasycystycznej bryły z orientalizującym wystrojem wnętrza — synagoga zachowała do naszych czasów.

Co działo się z budynkiem po II wojnie światowej?

Synagoga służyła miejscowej społeczności żydowskiej aż do wybuchu II wojny światowej i przetrwała wojnę fizycznie nienaruszona, choć społeczność, która z niej korzystała, została niemal całkowicie wymordowana w Holokauście. W okresie powojennym sąsiadujące z synagogą domy dzielnicy żydowskiej zostały wyburzone, a sam budynek popadał w coraz większą ruinę przez kilkadziesiąt lat.

Jak wyglądała rekonstrukcja synagogi?

Przełom nastąpił w 1993 roku, gdy budynek przejęła Federacja Żydowskich Gmin Wyznaniowych w Republice Czeskiej. Kompleksową renowację przeprowadzono w dwóch etapach: w latach 1995–2003 oraz 2010–2014. Prace objęły zarówno konstrukcję, jak i detale wystroju wnętrza, starając się przywrócić wygląd sprzed dewastacji. Synagoga została ponownie otwarta dla zwiedzających w czerwcu 2014 roku.

Co można dziś zobaczyć w synagodze?

Obecnie w synagodze oraz sąsiadującym z nią dawnym domu rabina mieści się muzeum regionalne poświęcone historii żydowskiej społeczności Úštěku i okolic. Oba obiekty są wpisane na listę czeskich zabytków kultury. Ekspozycja przybliża codzienne życie dawnej gminy, architekturę synagogi oraz dramatyczne losy jej wyznawców w XX wieku.

Najczęstsze pytania

Czy synagoga w Úštěku jest dostępna dla zwiedzających? Tak, po zakończeniu renowacji w 2014 roku budynek funkcjonuje jako muzeum otwarte dla turystów.

Czy to oryginalny budynek z XVIII wieku? Częściowo — murowana synagoga z 1794 roku zastąpiła spaloną drewnianą poprzedniczkę, a jej obecny wygląd to efekt przebudowy z 1851 roku.

Gdzie dokładnie znajduje się synagoga? W Úštěku, w kraju usteckim, w północnych Czechach, w obrębie dawnej dzielnicy żydowskiej miasta.

Czy społeczność żydowska nadal istnieje w Úštěku? Nie, gmina żydowska przestała istnieć w wyniku Holokaustu; budynek pełni dziś funkcję pamiątkową i muzealną.