Old Jewish cemetery in Hodonín

Stary cmentarz żydowski w Hodoníně znajdował się niegdyś przy dzisiejszej ulicy Velkomoravskiej, około 700 metrów na południowy zachód od centrum miasta, w pobliżu ronda na drodze wiodącej do Lužic i dalej do Břeclavi. Dziś na tym miejscu rozciąga się park im. Gabriely Preissovej, a po nekropolii pozostało jedynie symboliczne skupisko kilku dawnych nagrobków oraz współczesny pomnik przypominający o jej losie.

Kiedy powstał cmentarz?

Pierwsze wzmianki o cmentarzu pochodzą z 1620 roku, a więc z okresu, gdy w Hodoníně formowała się zorganizowana gmina żydowska (osadnictwo żydowskie w mieście sięga jednak połowy XVI wieku – najstarszy zachowany zapis mówi o roku 1564). Teren nekropolii rozbudowywano kilkukrotnie – w 1693, 1820 i 1871 roku – aż osiągnął powierzchnię niemal 8 tysięcy metrów kwadratowych (dokładnie 7918 m²). Najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 1674, choć same początki miejsca pochówku sięgają wcześniej.

Ile nagrobków się tu znajdowało?

Według dokumentacji miejskiej na cmentarzu spoczywało od kilkuset do około tysiąca zmarłych, a groby układały się nieregularnymi rzędami w osi północ-południe. Starsze nagrobki utrzymane były w stylu barokowo-klasycystycznym, z charakterystyczną symboliką żydowską – dłońmi kohanitów błogosławiącymi wiernych, dzbanami lewickimi czy gwiazdą Dawida. Wykonywano je głównie z piaskowca, marmuru i wapienia, a inskrypcje spisywano po hebrajsku; na późniejszych nagrobkach pojawiały się także napisy w językach niemieckim i czeskim. Pochówki na starym cmentarzu prowadzono do 1920 roku, kiedy gmina zaczęła korzystać z nowego cmentarza żydowskiego w mieście.

Co stało się z gminą żydowską w Hodoníně?

Hodonínska gmina żydowska miała długą i burzliwą historię. Pod koniec XVII wieku na wyspie na rzece Morawie funkcjonowała żydowska dzielnica licząca około trzydziestu domów wraz z synagogą, a jej mieszkańcy trudnili się między innymi uprawą winorośli. W 1774 roku miejscowy pan feudalny na mocy zarządzeń Marii Teresy nakazał wysiedlenie liczącej wówczas 415 osób społeczności, jednak gmina z czasem odbudowała się w mieście. W XX wieku jej losy przypieczętował Holokaust – w 1943 roku wszyscy żydowscy mieszkańcy Hodonína, w liczbie 222 osób, zostali deportowani przez punkt zborny w Uherskim Brodzie do getta w Terezínie, a stamtąd do obozów zagłady na wschodzie. Zorganizowane życie religijne w mieście formalnie zakończyło się już wcześniej, a po wojnie niewielka grupa ocalałych związana była administracyjnie z gminą w Kyjovie; do dziś żydowska społeczność w Hodoníně praktycznie nie istnieje.

Dlaczego cmentarz zniknął z krajobrazu miasta?

Od lat 60. XX wieku władze miejskie dążyły do likwidacji terenu dawnej nekropolii. W latach 1973-1980 cmentarz faktycznie zlikwidowano – część nagrobków przeniesiono na nowy cmentarz żydowski, a sam teren przekształcono w miejski park, który nazwano imieniem pisarki Gabrieli Preissovej. Na jego terenie zachowano jednak symboliczny fragment historii: sześć starszych nagrobków ustawiono w jednym miejscu, a obok nich stanął współczesny pomnik upamiętniający zarówno zmarłych, jak i samą historię zniknięcia cmentarza.

Czy miejsce jest chronione?

Tak, pozostałości cmentarza wraz z zachowanymi nagrobkami są wpisane na listę zabytków kultury Republiki Czeskiej. To formalne uznanie ma podkreślać wagę miejsca jako świadectwa kilkusetletniej obecności społeczności żydowskiej w Hodoníně, mimo że fizycznie po dawnej nekropolii pozostał już tylko niewielki, symboliczny ślad w miejskim parku.

Najczęstsze pytania

Czy na miejscu dawnego cmentarza można dziś zobaczyć oryginalne nagrobki? Tak, choć w bardzo ograniczonej liczbie – w parku im. Gabriely Preissovej zachowano symbolicznie sześć starszych nagrobków oraz współczesny pomnik pamięci.

Gdzie trafiły pozostałe nagrobki po likwidacji cmentarza? Część z nich przeniesiono na nowy cmentarz żydowski w Hodoníně, założony po tym, jak w 1920 roku zaprzestano pochówków na starej nekropolii.

Czy miejsce jest łatwo dostępne dla zwiedzających? Tak, dawny cmentarz znajduje się dziś w ogólnodostępnym miejskim parku przy ulicy Velkomoravskiej, niedaleko centrum Hodonína.