Maleš – ruiny średniowiecznego grodziska w Wojskowym Obszarze Ćwiczebnym Hradiště

Maleš to pozostałości niewielkiego średniowiecznego grodu położonego na terenie Wojskowego Obszaru Ćwiczebnego Hradiště (Vojenský újezd Hradiště), w Górach Doupovskich w północno-zachodnich Czechach. Miejsce należy do najsłabiej udokumentowanych i jednocześnie najtrudniej dostępnych obiektów historycznych w regionie – od dekad znajduje się bowiem w granicach czynnego poligonu wojskowego.

Gdzie dokładnie znajdują się ruiny Maleš?

Grodzisko leży na wzniesieniu zwanym Kloboukový vrch (dawniej określanym niemiecką nazwą Hutberg), w granicach katastralnych miejscowości Žďár u Hradiště. To obszar Gór Doupovskich, pasma rozciągającego się między Karlowymi Warami a Kadaní, które niemal w całości zajmuje wojskowy obszar ćwiczebny utworzony w latach pięćdziesiątych XX wieku. Przed powstaniem poligonu teren ten był zamieszkany – po utworzeniu strefy wojskowej okoliczne wsie, w tym Žďár, zostały wysiedlone.

Co dziś można zobaczyć na miejscu?

Z dawnego grodu nie zachowały się żadne mury ani widoczne konstrukcje. Na szczycie wzgórza rozpoznać można jedynie owalny, spłaszczony plac o wymiarach około 18 na 10 metrów, otoczony śladami dawnych umocnień ziemnych – niewielkimi wałami i zagłębieniami w terenie. To typowe dla wielu drobnych grodzisk tego okresu: obiekt drewniano-ziemny, którego konstrukcje z czasem uległy całkowitemu rozkładowi, pozostawiając po sobie wyłącznie ukształtowanie terenu czytelne dla archeologów.

Skąd wiadomo, że to średniowieczny gród?

Gród nie doczekał się żadnej wzmianki źródłowej, która wprost opisywałaby jego funkcjonowanie czy właścicieli. Wiedzę o nim czerpie się niemal wyłącznie z badań archeologicznych. Podczas prac terenowych prowadzonych w 1990 roku odnaleziono na wzgórzu fragmenty ceramiki datowane na drugą połowę XIII wieku oraz pierwszą połowę XIV wieku – to one pozwoliły ustalić ramy czasowe funkcjonowania obiektu. Sama nazwa Maleš pojawia się w zachowanych zapisach po raz pierwszy w 1324 roku, choć dokument ten odnosi się raczej do osady lub okolicy niż bezpośrednio do samego grodu.

Dlaczego gród powstał i dlaczego zniknął?

Wobec braku bezpośrednich źródeł historycy formułują jedynie hipotezy. Jedna z nich zakłada, że gród mógł pełnić funkcję strażniczą, chroniąc odcinek szlaku handlowego, którym transportowano sól w rejonie pobliskiego Žďáru. Zgodnie z tą teorią, gdy w samym Žďárze powstała silniejsza twierdza przejmująca funkcje obronne okolicy, niewielki gród na Kloboukovym vrchu stracił znaczenie strategiczne i został opuszczony, a z czasem popadł w całkowitą ruinę.

Czy można zwiedzić ruiny Maleš?

Nie. Teren, na którym leżą pozostałości grodu, znajduje się w granicach czynnego Wojskowego Obszaru Ćwiczebnego Hradiště i objęty jest zakazem wstępu dla osób postronnych. Fragment ten stanowi część strefy trafień wykorzystywanej podczas ćwiczeń z ostrą amunicją, co czyni samodzielne wejście na miejsce nie tylko nielegalnym, ale i niebezpiecznym. Jakiekolwiek wejście na teren wymaga indywidualnej zgody Újezdního úřadu Vojenského újezdu Hradiště z siedzibą w Karlowych Warach, wydawanej wyłącznie w uzasadnionych przypadkach, np. na potrzeby badań naukowych.

Najczęstsze pytania

Czy da się zobaczyć ruiny grodu Maleš na własne oczy? W praktyce nie – obszar leży w strefie zamkniętej poligonu wojskowego, a wejście bez zgody Újezdního úřadu w Karlowych Warach jest zakazane i niebezpieczne ze względu na ćwiczenia z ostrą amunicją.

Ile lat liczy gród Maleš? Znaleziska ceramiczne wskazują na użytkowanie obiektu od drugiej połowy XIII do pierwszej połowy XIV wieku, a więc gród ma około siedmiu wieków.

Dlaczego o grodzie wiadomo tak mało? Nie zachował się żaden dokument bezpośrednio opisujący gród – jedyną wzmianką jest zapis nazwy Maleš z 1324 roku, resztę wiedzy dostarczyły dopiero badania archeologiczne z 1990 roku.

Co warto wiedzieć, planując wyprawę w Góry Doupovskie? Znaczna część tego pasma to zamknięty teren wojskowy bez swobodnego dostępu – przed planowaniem trasy warto sprawdzić aktualne granice poligonu i zasady wejścia obowiązujące w konkretnej okolicy.