Jewish cemetery in Úsov

Cmentarz żydowski w Úsově to jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych zabytków po dawnej gminie żydowskiej na Morawach, świadczący o obecności Żydów w tym niewielkim mieście już od drugiej połowy XV wieku, kiedy to osiedlili się tu wygnańcy z innych ośrodków środkowej Moravy.

Skąd wziął się ten cmentarz?

Pierwotny, starszy cmentarz żydowski w Úsově znajdował się na północ od tutejszego zamku. Został zniszczony w czasie wojny trzydziestoletniej, a jego historia sięga jeszcze XV wieku. Z tamtego założenia ocalał tylko jeden nagrobek – płyta rabina określanego jako Don Zapataire de Avalos, znanego też jako Kalonymos ha-Kohen, pochodząca z 1480 roku. Kamień ten przeniesiono później na nowy cmentarz, dzięki czemu przetrwał do dziś jako najstarszy ślad żydowskiej obecności w Úsově.

Obecny cmentarz założono w latach 1643–1645, tuż po zniszczeniu poprzedniej nekropolii, w bezpośrednim sąsiedztwie ówczesnego żydowskiego getta. Taka lokalizacja, dosłownie na granicy dzielnicy zamieszkanej przez społeczność żydowską, była w tamtym okresie rozwiązaniem nietypowym. Najstarsze zachowane nagrobki na tym terenie pochodzą z drugiej połowy XVII wieku.

Jak rozwijał się cmentarz na przestrzeni wieków?

W 1820 roku teren cmentarza powiększono o dodatkową działkę o szerokości około 25 metrów, jednak pochówki na tej nowej części rozpoczęto dopiero od 1850 roku. Świadczy to o tym, że społeczność żydowska w Úsově, choć niewielka, funkcjonowała nieprzerwanie przez kolejne stulecia i wymagała stopniowego powiększania miejsca pochówku.

Gmina żydowska w Úsově nigdy nie była liczna – według danych z okresu międzywojennego liczyła około 20 osób w 1930 roku i 19 osób w 1938 roku. Mimo skromnych rozmiarów społeczność wydała kilka postaci, które zapisały się w lokalnej historii, w tym rabinów pełniących posługę duchową dla miejscowych Żydów.

Co spotkało cmentarz w czasie II wojny światowej?

Rozbudowana w XIX wieku część cmentarza uległa całkowitej dewastacji podczas II wojny światowej – teren wykorzystywano wówczas jako strzelnicę dla Hitlerjugend. Był to jeden z wielu przykładów systematycznego niszczenia żydowskiego dziedzictwa kulturowego na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Ostatni znany pochówek na cmentarzu miał miejsce jeszcze przed 1942 rokiem.

Powojenne dziesięciolecia, zwłaszcza okres 1945–1981, przyniosły dalsze akty wandalizmu wobec cmentarza, pozostawionego bez opieki po niemal całkowitym wyginięciu lokalnej społeczności żydowskiej w czasie Holokaustu.

Jak wygląda cmentarz dzisiaj?

Obecnie cmentarz zajmuje powierzchnię około 0,62 hektara, a liczbę zachowanych nagrobków szacuje się na od kilkuset do kilku tysięcy. Kamienie – wykonane z marmuru, granitu i piaskowca – noszą inskrypcje w językach hebrajskim i niemieckim, co odzwierciedla dwujęzyczny charakter środkowoeuropejskich społeczności żydowskich tamtego okresu. Nekropolia znajduje się na swoim pierwotnym miejscu, a jej najstarsze zachowane elementy sięgają XVII wieku.

W latach 1984–1991 przeprowadzono prace renowacyjne, w które zaangażowały się zarówno osoby i grupy żydowskiego, jak i nieżydowskiego pochodzenia. Właścicielem cmentarza jest obecnie żydowska gmina wyznaniowa w Ołomuńcu, która kontynuuje starania o utrzymanie i odnowę tego miejsca, podobnie jak innych cmentarzy żydowskich w regionie, między innymi w Šumperku i Tovačovie. Cmentarz w Úsově objęty jest ochroną jako zabytek kultury Republiki Czeskiej.

Najczęstsze pytania

Jak długo istniała gmina żydowska w Úsově? Pierwsi żydowscy osadnicy pojawili się w mieście w drugiej połowie XV wieku, a społeczność przetrwała, choć w bardzo skromnej liczebności, aż do okresu Holokaustu.

Czy na cmentarzu zachowały się najstarsze nagrobki? Tak, choć najstarszy znany nagrobek z 1480 roku pochodzi jeszcze ze starszego, nieistniejącego już cmentarza i został przeniesiony na obecny teren.

Kto dziś dba o cmentarz? Opiekę nad nekropolią sprawuje żydowska gmina wyznaniowa w Ołomuńcu, kontynuując prace renowacyjne prowadzone od lat 80. XX wieku.