Jewish cemetery in Havlíčkův Brod

Żydowski cmentarz w Havlíčkově Brodě to jeden z ciekawszych, choć wciąż mało znanych zabytków miasta na Wysoczyźnie Czesko-Morawskiej. Leży na zachodnim krańcu Havlíčkova Brodu, około 800 metrów od centralnego rynku, w rejonie ulic Ledečská i Pujmanové. Ten, kto szuka śladów wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w regionie, znajdzie tu miejsce łączące historię lokalną z dramatycznym epizodem z czasów I wojny światowej.

Kiedy powstał cmentarz?

Nekropolia została założona na przełomie lat 1888–1890 i służyła miejscowej gminie żydowskiej aż do 1942 roku. Na obszarze o powierzchni ponad 3100 metrów kwadratowych zachowało się blisko dwieście nagrobków (macew), które dziś stanowią świadectwo istnienia społeczności żyjącej tu przez dziesięciolecia, zanim zniknęła w wyniku wydarzeń II wojny światowej.

Jak długo Żydzi mieszkali w mieście?

Obecność Żydów w okolicach Havlíčkova Brodu sięga XIV wieku, jednak przez kolejne stulecia obowiązywał zakaz osiedlania się w samym mieście – zniesiono go dopiero w połowie XIX wieku. Dopiero wtedy społeczność mogła rozwijać się w granicach miasta na stałe. Gmina wyznaniowa powstała formalnie w 1883 roku i miała własnego rabina, a około roku 1900 liczyła niespełna 250 osób. Po roku 1940 lokalna wspólnota żydowska przestała istnieć – to najbardziej przejmujący kontekst, w jakim należy odczytywać dzisiejszy stan cmentarza.

Co to za osobny cmentarz tyfowy?

Tuż obok głównej nekropolii znajduje się unikatowy w skali całych Czech obiekt – tzw. cmentarz tyfowy, założony w 1917 roku. Powstał w związku z tragedią uchodźców żydowskich z Galicji i Bukowiny, którzy w czasie I wojny światowej trafili do przepełnionego obozu dla uchodźców na terenie dzisiejszego szpitala psychiatrycznego. Wybuchła tam epidemia tyfusu plamistego, a liczba zmarłych szybko przekroczyła możliwości pochówku na cmentarzu w centrum miasta. Dlatego założono nowe miejsce pochówku, na którym spoczęło osiemnaście osób – ich groby oznaczają proste, jednakowe stele, ułożone w regularnych rzędach obsadzonych drzewami tworzącymi układ przypominający krzyż. To jedyny zachowany cmentarz tego typu w całej Republice Czeskiej, co czyni go miejscem o wyjątkowym znaczeniu historycznym, nawet jeśli pozostaje mało znane poza regionem.

Co warto zobaczyć na miejscu?

Odwiedzający mogą obejść oba cmentarze – główny, z gęsto rozstawionymi nagrobkami sprzed 1942 roku, oraz mniejszy, symetrycznie zaplanowany cmentarz tyfowy. Kontrast między nimi – bogato zdobione macewy z jednej strony, skromne, identyczne stele z drugiej – dobrze oddaje różnicę między "zwyczajną" historią lokalnej gminy a nagłą, tragiczną epizodą wojenną. To miejsce raczej kontemplacyjne niż turystyczne w typowym sensie, warte odwiedzenia dla osób zainteresowanych historią Żydów w Europie Środkowej albo śladami I wojny światowej na Wysoczyźnie.

Najczęstsze pytania

Czy cmentarz jest ogólnodostępny? Teren można zwiedzać z zewnątrz i częściowo od wewnątrz, jednak jako obiekt zabytkowy i miejsce pochówku wymaga zachowania powagi i szacunku.

Czy nadal odbywają się tu pochówki? Nie – ostatnie pochówki na głównym cmentarzu miały miejsce w 1942 roku, a cmentarz tyfowy związany jest wyłącznie z epizodem z lat 1917–1918.

Dlaczego cmentarz tyfowy jest unikatowy? Bo jest to jedyny zachowany cmentarz tego rodzaju – założony specjalnie dla ofiar epidemii wśród uchodźców wojennych – na terenie całej Republiki Czeskiej.

Jak dojechać na miejsce? Cmentarz znajduje się około 800 metrów na zachód od głównego rynku w Havlíčkově Brodě, w okolicy ulic Ledečská i Pujmanové, co pozwala dotrzeć tam pieszo z centrum miasta.