Château Gaillard

Château de Gaillon to renesansowy pałac wznoszący się nad miasteczkiem Gaillon w departamencie Eure, w Normandii. W przeciwieństwie do wielu normandzkich zamków kojarzonych ze średniowieczną obronnością, ten obiekt zawdzięcza sławę czemuś innemu: to tutaj, na przełomie XV i XVI wieku, powstała pierwsza w pełni renesansowa rezydencja we Francji.

Kto zbudował zamek w Gaillon i po co?

Za przebudowę starszej, średniowiecznej warowni odpowiadał kardynał Georges d'Amboise, arcybiskup Rouen i najbliższy współpracownik króla Ludwika XII, pełniący u jego boku funkcję pierwszego ministra. Prace ruszyły około 1502 roku i trwały niemal dekadę. D'Amboise potrzebował okazałej letniej rezydencji, godnej swojej pozycji jednego z najpotężniejszych ludzi ówczesnej Francji, ale inspiracji do jej kształtu nie szukał w rodzimej tradycji budowlanej.

Dlaczego to właśnie tutaj narodził się francuski renesans?

Kardynał spędził wcześniej sporo czasu we Włoszech, między innymi jako namiestnik w Mediolanie, gdzie zetknął się z artystami i humanistami epoki, w tym z kręgiem Leonarda da Vinci. Wracając do Normandii, sprowadził włoskich rzemieślników i architektów, którzy nałożyli na gotycki szkielet dawnej twierdzy dekorację inspirowaną antykiem i architekturą Italii. Powstał budynek łączący francuską tradycję zamkową z nowym, włoskim językiem form – uznawany dziś za punkt wyjścia dla stylu, który później rozwinie się w zamkach Doliny Loary. Rezydencji towarzyszyły też starannie zaplanowane ogrody, rzadkość w ówczesnej Francji. W 1508 roku gotowy już wystrój pałacu i otoczenie mogły przyjąć samego Ludwika XII wraz z żoną, Anną Bretońską.

Co spotkało zamek po śmierci fundatora?

Przez kolejne stulecia rezydencja pozostawała w rękach kolejnych arcybiskupów Rouen, jednak najtrudniejszy rozdział jej historii przyniosła Rewolucja Francuska, kiedy budynek został poważnie zniszczony i ograbiony z wyposażenia. Losy zamku nie zakończyły się jednak na ruinie – od czasów Napoleona rozpoczął się zupełnie inny etap jego istnienia.

Jak renesansowy pałac zamienił się w więzienie?

Za panowania Napoleona I obiekt przekształcono w pierwsze więzienie departamentu Eure. Od 1816 do 1925 roku funkcjonował jako dom karny i poprawczy, przez który przewinęło się w sumie około 50 tysięcy osadzonych – mężczyzn, kobiet, młodzieży, a nawet dzieci. To właśnie w Gaillon w 1876 roku utworzono pierwszy we Francji oddział więzienny dla osób chorych psychicznie. Ta mroczna, ale ważna dla historii francuskiego systemu penitencjarnego karta trwała blisko sto lat.

Co dzieje się z zamkiem dzisiaj?

Zabytek wpisano na listę monument historique już w 1862 roku, lecz po zamknięciu więzienia w 1925 roku obiekt sprzedano na licytacji i przez dziesięciolecia niszczał w rękach prywatnych. Dopiero w 1975 roku, po długim procesie prawnym, przeszedł na własność państwa francuskiego. Systematyczną renowację, prowadzoną pod kierunkiem głównego architekta zabytków Georges'a Duvala, rozpoczęto w 1977 roku, a francuskie Ministerstwo Kultury przeznaczyło na nią w sumie ponad 24 miliony euro w ciągu czterdziestu lat prac. Zamek otworzył swoje podwoje dla zwiedzających w 2011 roku.

Co można dziś zobaczyć podczas zwiedzania?

Trasa turystyczna obejmuje główny dziedziniec, dolną kaplicę, dawne kuchnie więzienne oraz lapidarium, w którym zgromadzono ocalałe elementy rzeźbiarskiego wystroju pałacu. Ekspozycja łączy opowieść o renesansowej świetności z historią więzienną obiektu, co czyni Gaillon miejscem o niecodziennej, dwutorowej narracji.

Najczęstsze pytania

Czy Château de Gaillon to to samo co słynny Château Gaillard? Nie. To dwa różne zamki w departamencie Eure, oddalone od siebie o około 20–25 km. Château Gaillard w Les Andelys to średniowieczna warownia Ryszarda Lwie Serce nad Sekwaną. Château de Gaillon w Gaillon to renesansowa rezydencja kardynała Georges'a d'Amboise.

Kiedy zbudowano zamek? Przebudowę na renesansową rezydencję rozpoczęto około 1502 roku i prowadzono ją przez blisko dekadę, na fundamentach starszej, średniowiecznej twierdzy.

Czy zamek można zwiedzać? Tak, obiekt jest otwarty dla zwiedzających od 2011 roku, po wieloletniej renowacji prowadzonej przez francuskie Ministerstwo Kultury.

Dlaczego zamek uznaje się za ważny dla historii architektury? Był jedną z pierwszych we Francji rezydencji, w których gotycką konstrukcję połączono z dekoracją inspirowaną włoskim renesansem, co otworzyło drogę dla późniejszych zamków Doliny Loary.