Kopalnie w Wielkiej Brytanii

Corrantee Lead Mine

Corrantee Lead Mine – opuszczona kopalnia ołowiu w Sunart Corrantee Lead Mine to zabytkowa kopalnia ołowiu w regionie Sunart w Highland, w zachodniej Szkocji. Jej pozostałości leżą w lesie Sunart, wzdłuż dawnej drogi dla wozów. To najbardziej wysunięta na zachód kopalnia z grupy górniczej wokół wsi Strontian. Obiekt jest chroniony jako scheduled monument, czyli zabytek o statusie ochronnym nadanym w 1992 roku. Czym była kopalnia Corrantee? Kopalnia należała do okręgu górniczego Strontian. Galenę, czyli rudę ołowiu, znaleziono we wzgórzach tej okolicy w 1722 roku. Trzy lata później, w 1725 roku, otwarto tam pierwszą kopalnię. Za przedsięwzięciem stała spółka, w której udział mieli między innymi książę Norfolk i generał Wade. Corrantee to jedno z wyrobisk powstałych w ramach tego górniczego rejonu. Jak wyglądała jej historia? Dzieje kopalń w okolicy Strontian były nierówne. Pod koniec XVIII wieku wyrobiska zalała woda i wydobycie wstrzymano. W kolejnych dwustu latach do pracy wracano kilkakrotnie, a wyniki bywały różne. Nie wiadomo, kiedy dokładnie zakończono eksploatację w Corrantee ostatecznie. Co można zobaczyć na miejscu? Ruiny łączą ślady wydobycia odkrywkowego z pracą w głębokich wyrobiskach. Do zachowanych elementów należą: Rów odkrywkowy – wąskie wyrobisko biegnące na długości około 130 metrów. Sztolnia – podziemny chodnik o zarejestrowanej długości 230 metrów. Pochylnia – nasypowa rampa, po której ładunek podciągano za pomocą liny. Dół po kole wodnym – koło napędzało kruszarkę do rudy. Murowane budynki – prawdopodobnie biuro, magazyn i dom. Na pierwszej edycji mapy Ordnance Survey z 1872 roku widać tory wozowe prowadzące od sztolni, co pokazuje, jak zorganizowany był transport urobku. W 2013 roku stanowisko opisano w badaniu archeologicznym, które udokumentowało jego układ i stan. Dlaczego warto tu zajrzeć? To miejsce dla osób zainteresowanych historią przemysłu, archeologią i spokojnymi spacerami po szkockich lasach. Nie ma tu rekonstrukcji ani muzeum: zobaczysz autentyczne, porośnięte roślinnością pozostałości, które pozwalają zrozumieć, jak wyglądało górnictwo ołowiu w XVIII i XIX wieku. Połączenie sztolni, urządzeń do kruszenia rudy i budynków na jednym stanowisku jest rzadko tak czytelne. Najczęstsze pytania Gdzie leży kopalnia Corrantee? W regionie Sunart w Highland w Szkocji, w lesie Sunart, w okolicy Strontian. Czy kopalnia jest chroniona? Tak. Wpisano ją na listę scheduled monuments w 1992 roku. Ochroną objęto zarówno podziemne wyrobiska, jak i budowle na powierzchni. Kiedy działała kopalnia? Górnictwo w rejonie Strontian rozpoczęło się w XVIII wieku, a wyrobiska reaktywowano później kilkakrotnie. Data ostatecznego zamknięcia Corrantee nie jest znana. Jakie pozostałości zachowały się najlepiej? Rów odkrywkowy, podziemny chodnik, pochylnia z liną, dół po kole wodnym oraz kamienne budynki. Czy trzeba zachować ostrożność? Tak. To opuszczona kopalnia, więc trzymaj się z dala od wejść do wyrobisk i nie wchodź do środka. Zabytku nie wolno uszkadzać ani zabierać z niego żadnych elementów. Jak tam dojść? Ruiny leżą przy nieczynnej drodze dla wozów w lesie, więc dotrzesz do nich pieszo. Zabierz wygodne, nieprzemakalne buty, bo teren bywa wilgotny.

Keld Heads lead smelt mill and mine complex

Preston under Scar

Keld Heads – kompleks kopalni ołowiu i huty ołowiu to zrujnowane miejsce poprzemysłowe koło wsi Preston under Scar w regionie Richmondshire, na terenie Yorkshire Dales w północnej Anglii. Zachowały się tu pozostałości kopalni i huty, które należały do najbardziej wydajnych zakładów w Wensleydale. Dziś całość chroniona jest jako zabytek wpisany do rejestru (scheduled monument). Czym było Keld Heads? Keld Heads to czynna kopalnia ołowiu z własną hutą, w której rudę przetapiano na miejscu na metal. Kompleks leży na zboczach nad doliną rzeki Ure, tuż przy Preston under Scar. Wydobycie ołowiu w Wensleydale i sąsiednim Swaledale sięga bardzo daleko wstecz, być może czasów rzymskich, a prawdziwym przemysłem stało się od XVI wieku. Keld Heads jest częścią tej historii, a górnictwo w tym miejscu odnotowano już w XII wieku. Jak działała huta? Przez długi czas rudę z kopalni wożono do przetopienia gdzie indziej, do starszej huty w pobliżu Preston. W XIX wieku w Keld Heads zbudowano własną hutę, dzięki czemu cały proces odbywał się w jednym miejscu. Źródła różnie podają datę: jedne wskazują około 1840 roku i rozbudowę w połowie lat pięćdziesiątych, inne rok 1851. Rafinowano tu także srebro, bo ruda ołowiu często zawiera jego niewielką domieszkę. Wytop dawał trujące opary, a okoliczni rolnicy skarżyli się na szkody na polach i wśród zwierząt. Rozwiązaniem był bardzo długi komin poziomy (kanał dymowy) biegnący po zboczu, wydłużony do około 2,1 mili (ok. 3,4 km). Odprowadzał on opary i ostatecznie połączył się z systemem kanałów huty Cobscar. Takie długie kanały były typowe dla pennińskich zakładów ołowiu, a przy okazji osadzał się w nich cenny ołów, który można było zeskrobać i odzyskać. Nowoczesna kopalnia swoich czasów W szczytowym okresie pracowało tu około 250 mężczyzn i chłopców, pod ziemią lub na płuczkach, gdzie rudę kruszono i płukano. W drugiej połowie wieku właściciele wprowadzili nowoczesne wyposażenie i Keld Heads uchodziło za jedną z najnowocześniejszych kopalni ołowiu w kraju. Dlaczego zamknięto zakład? Upadek spowodowały spadek cen ołowiu i woda. Zalewanie dolnych poziomów podniosło koszty odwadniania, a huta przestała działać w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Cały kompleks zamknięto około 1888 roku. Część budynków wykorzystał potem pobliski kamieniołom, a komin służył elektrowni opalanej węglem. Co można zobaczyć dziś? Obiekt jest chronionym zabytkiem, a główne budynki oraz skład torfu mają dodatkowo status zabytków II stopnia (grade II). Skład torfu przypomina, że dawniej w hutach palono torfem, zanim powszechny stał się węgiel. Trzeba się nastawić na kamienne ruiny, resztki huty i ślady trasy kanału dymowego w krajobrazie, a nie na wypielęgnowaną atrakcję turystyczną. Największym atutem jest otaczająca dolina Wensleydale, więc miejsce dobrze pasuje do spaceru lub przejażdżki po Dales. Najczęstsze pytania Gdzie leży Keld Heads? Koło Preston under Scar w Richmondshire (North Yorkshire), około 54,3155° N, 1,8820° W. Kiedy zamknięto kopalnię? Huta przestała działać w latach osiemdziesiątych XIX wieku, a cały kompleks zamknięto około 1888 roku. Co tu wydobywano? Rudę ołowiu, przetapianą na miejscu, a także rafinowano trochę srebra. Czy obiekt jest chroniony? Tak. To zabytek wpisany do rejestru, a część budynków ma status grade II. Dlaczego komin był tak długi? Aby odprowadzić toksyczne opary z dala od pól po skargach rolników i odzyskiwać ołów osadzający się w kanale.

High Rake Mine

Derbyshire Dales

High Rake Mine to dawna kopalnia rudy ołowiu w hrabstwie Derbyshire, w regionie Derbyshire Dales, w sercu Peak District. Leży w pobliżu wsi Great Hucklow i Little Hucklow, na współrzędnych około 53,297 N i 1,756 W. Dziś jest chronionym zabytkiem archeologicznym (Scheduled Monument) i jednym z ciekawszych miejsc w okolicy dla osób zainteresowanych historią przemysłu. Czym jest High Rake? Nazwa pochodzi od „rake" – lokalnego określenia pionowej żyły rudy, która biegnie przez wapienne wzgórza Derbyshire. Ta sama żyła nosi na różnych odcinkach różne nazwy, a jej fragmenty w okolicy Little Hucklow znane są jako High Rake i Washers Rake. Wydobywano tu galenę, czyli główną rudę ołowiu, która przez stulecia była jednym z najważniejszych surowców tego regionu Anglii. Jak wyglądała historia kopalni? Górnictwo ołowiu w Derbyshire ma bardzo długą tradycję. Lokalne rejestry zabytków wskazują, że wydobycie w hrabstwie mogło sięgać późnej epoki brązu, choć nie ma na to potwierdzenia w znaleziskach archeologicznych. Wydobycie przy powierzchni na tej żyle prowadzono przez wiele wieków, a pod koniec XVIII wieku płytsze partie były w dużej mierze wyeksploatowane. W XIX wieku powstała spółka, której celem było zejście głębiej – przez warstwę skały wulkanicznej zwanej toadstone, do wapienia leżącego pod nią, gdzie spodziewano się bogatszych złóż. Przedsięwzięcie było kosztowne i ambitne: zainstalowano parowe maszyny odwadniające, w tym silnik typu Sims. Mimo to szyb przez długi czas nie wyszedł poza toadstone. Spółka zakończyła działalność w 1852 roku po dużych stratach finansowych. Źródła podają różne daty założenia i różne kwoty strat, dlatego warto traktować szczegóły liczbowe jako orientacyjne. Co można zobaczyć dzisiaj? Pozostałości kopalni są objęte ochroną jako Scheduled Monument. Członkowie Peak District Historical Mines Society odkopali i odsłonili ruiny XIX-wiecznej maszynowni oraz towarzyszących jej budynków. Na miejscu stoją tablice informacyjne, które pomagają zrozumieć układ zakładu i sposób pracy górników. Jeden z szybów sięga około 180 metrów głębokości, więc teren wymaga ostrożności – nie należy podchodzić do zabezpieczonych otworów ani wchodzić na ogrodzone obszary. Dla kogo jest to miejsce? miłośnicy archeologii przemysłowej i historii górnictwa, piechurzy odwiedzający Peak District, którzy chcą połączyć spacer z ciekawostką historyczną, fotografowie szukający klimatycznych ruin w wiejskim krajobrazie. Historię okolicznego górnictwa opisuje m.in. książka „Lead in the Veins", przygotowana przez mieszkańców parafii Great Hucklow. Najczęstsze pytania Gdzie znajduje się High Rake Mine? W Derbyshire Dales, w Peak District, niedaleko wsi Great Hucklow i Little Hucklow. Co wydobywano w kopalni? Rudę ołowiu, głównie galenę. Czy to chroniony zabytek? Tak, stanowisko ma status Scheduled Monument. Czy są tam tablice informacyjne? Tak, na miejscu znajdują się tablice opisujące historię i pozostałości zakładu. Czy można wejść do podziemi? Nie, szyby są niebezpieczne. Zwiedza się wyłącznie powierzchnię, trzymając się wyznaczonych ścieżek. Kiedy działała kopalnia? Wydobycie na żyle trwało przez wiele wieków, a XIX-wieczna spółka zakończyła działalność w 1852 roku. High Rake Mine to niewielki, ale wymowny przykład tego, jak mocno przemysł ołowiowy ukształtował krajobraz i historię Peak District.

Wheal Coates

Wheal Coates to dawna kopalnia cyny na północnym wybrzeżu Kornwalii, położona na szczycie klifów między miejscowościami Porthtowan i St Agnes. Ruiny jej maszynowni nad Atlantykiem należą do najczęściej fotografowanych pozostałości po kornwalijskim górnictwie. Teren jest pod opieką National Trust. Czym jest Wheal Coates? To zachowany teren poprzemysłowy, a nie czynna atrakcja z biletami. Kopalnia wpisuje się w długą lokalną tradycję wydobycia cyny: nazwa pojawia się w zapisach już w 1692 roku, a wydobycie na większą skalę ruszyło w 1802 roku. Obecne ruiny pochodzą głównie z późniejszej, parowej epoki dziewiętnastego wieku. Co można tam zobaczyć? Najbardziej znany obiekt to maszynownia przy szybie Towanroath, zbudowana w 1872 roku. Napędzała pompę odwadniającą szyb sięgający około 600 stóp (mniej więcej 180 metrów) w głąb ziemi. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków jako obiekt klasy II (Grade II). W pobliżu stały jeszcze dwie maszynownie, jedna do tłuczenia, druga do wyciągu. Powstały mniej więcej w tym samym czasie i służyły do wydobywania oraz kruszenia rudy cyny. Budynki stoją tuż przy krawędzi klifu, więc w kadrze widać bezdachowe kamienne mury, wysokie kominy, wrzosy i janowiec, a za nimi otwarte morze. Fotografowie chętnie przyjeżdżają tu o zachodzie słońca. Kiedy działała kopalnia? Wydobycie zaczęło się w 1802 roku i z przerwami trwało przez większość stulecia. Źródła różnią się w szczegółach końca. Według jednego opisu kopalnię zamknięto w 1889 roku, a tuż przed pierwszą wojną światową podjęto krótką próbę jej ponownego uruchomienia. Według innego ostateczne zamknięcie nastąpiło w marcu 1914 roku, gdy w ostatniej próbie wydobyto zaledwie około 18 ton cyny. W obu wersjach kopalnia zakończyła pracę tuż przed pierwszą wojną światową. Dlaczego miejsce jest chronione? National Trust odrestaurował maszynownię Towanroath w 1976 roku, a resztę terenu zabezpieczono w 1983 roku. Wheal Coates jest też częścią Krajobrazu Górniczego Kornwalii i zachodniego Devonu, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, który podkreśla rolę regionu w rozwoju górnictwa przemysłowego. Jak zwiedzać? National Trust opisuje krótką pętlę spacerową wzdłuż wybrzeża, która zaczyna się na parkingu i prowadzi przez dawne zabudowania kopalni. Trasa leży w rejonie szlaku South West Coast Path, więc łatwo połączyć ją z dłuższym spacerem w stronę St Agnes lub Porthtowan. Trzymaj się ścieżek i nie podchodź do krawędzi klifu ani ogrodzonych wyrobisk. Najczęstsze pytania Gdzie leży Wheal Coates? Na północnym wybrzeżu Kornwalii, między Porthtowan a St Agnes. Kto się nim opiekuje? Teren chroni i utrzymuje National Trust. Co tu wydobywano? Cynę. To dawna kopalnia cyny. Który budynek jest najsłynniejszy? Maszynownia przy szybie Towanroath, zbudowana w 1872 roku i wpisana do rejestru zabytków klasy II. Czy to miejsce należy do Światowego Dziedzictwa? Tak, wchodzi w skład Krajobrazu Górniczego Kornwalii i zachodniego Devonu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Wheal Peevor

Redruth

Wheal Peevor to dawna kopalnia cyny i miedzi, położona około 2,5 km na północny wschód od Redruth, na wzgórzach North Downs w Kornwalii w Anglii. Dziś to bezpłatne, otwarte miejsce dziedzictwa przemysłowego z trzema zabytkowymi budynkami maszyn, ścieżkami spacerowymi i krajobrazem, który wciąż pokazuje, jak mocno górnictwo ukształtowało tę okolicę. Czym jest Wheal Peevor? To dawna kopalnia rud metali. Pierwsze pole górnicze przyznano tu około 1701 roku, na ziemi należącej do rodziny St Aubyn. Kopalnia zajmowała zaledwie około 12 akrów, ale jej żyły cyny były bogate. Niewielka powierzchnia sprawia, że miejsce łatwo poznać podczas jednej wizyty. Jak działała kopalnia i jak się zmieniała? W pierwszych dekadach górnicy pracowali na niewielkich głębokościach i wydobywali miedź. Gdy po 1788 roku cena miedzi gwałtownie spadła, kopalnia przestawiła się na rudę cyny, występującą głębiej. Dzięki temu mogła działać dalej. Odwodnienie było w kornwalijskich kopalniach stałym problemem. Pod koniec XVIII wieku Wheal Peevor miała tu przewagę: wodę odprowadzała sztolnia Great County Adit, biegnąca w tym miejscu na głębokości około 100 metrów. Oprócz cyny i miedzi w latach 1872–1887 wydobywano tu również piryt. Maszynę odwadniającą zbudowano w 1872 roku, a przestała pracować w 1889 roku. Sama kopalnia działała jednak do 1918 roku. Co można zobaczyć dziś? Zachowały się trzy budynki maszyn i wszystkie mają status zabytku II stopnia (Grade II). Są to budynek maszyny odwadniającej, budynek stempli (stamps engine house) oraz budynek maszyny wyciągowej. Ten drugi ma współczesne wzmocnienie, które stabilizuje konstrukcję. Teren odzyskano z około 5,1 hektara zdewastowanej, zniszczonej górnictwem ziemi. Prace rozpoczęły się pod koniec 2005 roku, a oficjalne otwarcie nastąpiło w styczniu 2008 roku. W ramach projektu zabezpieczono 12 szybów i połączono trzy budynki maszyn w jedno miejsce, które można zwiedzać. Jak zwiedzać Wheal Peevor? Wstęp: bezpłatny, teren dostępny o każdej porze. Ścieżki: sieć dróżek na terenie i szlaków poza nim prowadzi do najciekawszych punktów. Dostępność: niektóre odcinki są strome, inne nadają się dla osób na wózkach i z wózkami dziecięcymi. Dojazd: najbliższy transport publiczny znajduje się w centrum Redruth, około 1,6 km stąd. Miejsce leży przy osadzie Radnor. Najczęstsze pytania Co wydobywano w Wheal Peevor? Najpierw miedź, a po spadku jej ceny po 1788 roku cynę. W latach 1872–1887 wydobywano też piryt. Kiedy działała kopalnia? Pierwsze pole górnicze przyznano około 1701 roku, a kopalnia pracowała do 1918 roku. Czy wstęp do Wheal Peevor jest bezpłatny? Tak. Teren jest bezpłatny i dostępny przez cały czas. Ile jest budynków maszyn? Trzy, wszystkie wpisane na listę zabytków II stopnia. Czy można wejść z wózkiem? Część terenu jest dostępna, ale niektóre odcinki są strome, dlatego warto sprawdzić trasę przed wyjściem. Jak daleko jest do Redruth? Około 1,6–2,5 km na północny wschód od miasta, przy osadzie Radnor.

Carnglaze Caverns

Carnglaze Caverns to trzy ręcznie wykute komory w dawnej kopalni łupka w dolinie Loveny, tuż przy wsi St Neot koło Liskeard w Kornwalii. Dziś to jedyna w regionie podziemna kopalnia łupka dostępna dla turystów: chłodne wnętrza, podziemne jezioro i sala koncertowa w miejscu, gdzie kiedyś pracowali górnicy. Czym są Carnglaze Caverns? Łupek wydobywano tu najpierw w odkrywkowym kamieniołomie, a później górnicy zaczęli drążyć wnętrze zbocza. Praca pod ziemią trwała z przerwami do początku XX wieku (źródła podają różne daty, więc traktuj je orientacyjnie). Efektem jest zespół trzech dużych komór, które łączą się ze sobą i leżą głęboko w zboczu wzgórza. Zwiedzanie rozpoczęto w 1973 roku. Co zobaczysz w środku? Górna komora w czasie II wojny światowej służyła Royal Navy jako magazyn rumu, stąd jej nazwa Rum Store. Według relacji zwiedzającym przekazywanych na miejscu nietoperze uciekły z kopalni przed oparami z beczek. Środkowa komora pokazuje skalę ręcznej pracy górników, którzy drążyli łupek bez maszyn. Trzecia komora jest zalana i tworzy podziemne jezioro o przejrzystej, niebiesko-zielonej wodzie. Właśnie tu zrobiono zdjęcie na okładkę albumu „Ocean Rain" zespołu Echo & the Bunnymen z 1984 roku. Od 2001 roku górna komora pełni też funkcję audytorium na około 400 miejsc. Odbywają się w niej koncerty i imprezy prywatne. Jak długo trwa zwiedzanie i co warto wiedzieć? Wejście prowadzi w głąb zbocza, a do komór schodzi się po schodach, około 60 m pod powierzchnię. Temperatura przez cały rok utrzymuje się w okolicy 10°C, więc nawet w upał przyda się cienka bluza. Buty powinny być wygodne, bo podłoże bywa mokre. Liczba osób w dolnych komorach jest ograniczona, dlatego w sezonie warto zarezerwować godzinę wejścia. Ostatnie wejście odbywa się godzinę przed zamknięciem. W dni z wieczornymi występami obiekt zamyka się dla zwiedzających wcześniej, a czasem także z powodu prywatnych wydarzeń. Aktualne godziny i ceny sprawdź na oficjalnej stronie obiektu. Jak dojechać? Obiekt leży w pobliżu St Neot, w południowo-wschodniej Kornwalii, na skraju Bodmin Moor, kod pocztowy PL14 6HQ. Najwygodniej dojechać samochodem z Liskeard lub z Bodmin, parking jest na miejscu. Komunikacja publiczna w tej okolicy jest rzadka. Co jeszcze zobaczyć w okolicy? Sam St Neot słynie z kościoła ze średniowiecznymi witrażami. Dolina Loveny i Bodmin Moor oferują spacery po wrzosowiskach i wzdłuż rzeki. Wizytę w jaskiniach łatwo połączyć z półdniową wycieczką po tej części Kornwalii. Najczęstsze pytania Czy Carnglaze Caverns to naturalne jaskinie? Nie. To sztuczne komory powstałe przy wydobyciu łupka, wykute ręcznie przez górników. Czy trzeba rezerwować bilety? W dolnych komorach obowiązuje limit osób, więc w sezonie i w weekendy rezerwacja godziny jest zalecana. Na koncerty sprzedawane są osobne bilety. Jak ciepło jest w środku? Około 10°C przez cały rok, niezależnie od pogody na zewnątrz. Czy można zwiedzać z dziećmi? Tak, obiekt ma ceny dla dzieci. Trzeba jednak pokonać schody i uważać na wilgotne podłoże, więc wózek nie jest dobrym pomysłem.

Tilly Whim Caves

Swanage

Tilly Whim Caves to trzy dawne kamieniołomy wapienia na klifowym wybrzeżu Purbeck, około 1,6 km na południe od Swanage w hrabstwie Dorset. Leżą na terenie Durlston Country Park i należą do Jurassic Coast, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO wybrzeża południowej Anglii. Dziś wnętrz nie zwiedza się, ale wloty i ślady po wydobyciu widać z nadmorskiej ścieżki. Czym są Tilly Whim Caves? Mimo nazwy to nie naturalne jaskinie, lecz wyrobiska po ręcznym wydobyciu kamienia. Ludzie wycinali tu bloki wapienia w skalnej ścianie nad morzem, a w stromym klifie powstały głębokie komory i galerie. Źródła różnie określają skałę (jako wapień z Purbeck lub portlandzki) i nie zgadzają się co do początku prac. Rejestr zabytków hrabstwa przyznaje, że najwcześniejsza data wydobycia jest nieznana. Gotowe bloki spuszczano z półek skalnych do łodzi czekających poniżej. Służył do tego drewniany żuraw zwany „whim”, od którego pochodzi druga część nazwy. Kamień z tego regionu szedł m.in. na umocnienia wzdłuż południowego wybrzeża w czasach wojen napoleońskich. Wydobycie wygasło około 1812 roku, gdy po zakończeniu wojen popyt na kamień gwałtownie spadł (niektóre źródła podają rok 1820). Jak wyglądała historia po zakończeniu wydobycia? W 1887 roku George Burt, właściciel posiadłości Durlston, otworzył jaskinie jako atrakcję dla odwiedzających. W tym samym czasie powstał zamek Durlston Castle oraz Globus, czterdziestotonowa kamienna kula z mapą świata z lat 80. XIX wieku. Do jaskiń prowadziły schody, a goście schodzili do wyrobisk aż do 1976 roku. Wtedy po poważnych obrywach skały galerie uznano za niebezpieczne i zamknięto dla publiczności. Czy można wejść do środka? Nie. Wejścia są zamknięte ze względów bezpieczeństwa. Wyrobiska są za to schronieniem nietoperzy, a na klifie gnieżdżą się ptaki morskie, więc tym bardziej nie należy próbować zaglądać za zabezpieczenia. Jak dotrzeć do Tilly Whim Caves? Najprostszy sposób to spacer ze Swanage południowym odcinkiem South West Coast Path w stronę przylądka Durlston Head. Ścieżka mija znaki „measured mile” i prowadzi tuż obok wejścia do Tilly Whim, po czym wspina się ku Durlston Head. Drugi wariant to dojście od parkingu w Durlston Country Park lub od strony Spyway, co daje dłuższą trasę wzdłuż klifów. Po drodze mija się latarnię Anvil Point, ukończoną w 1881 roku z miejscowego wapienia i czasem udostępnianą zwiedzającym. Kiedy najlepiej przyjechać? Najwygodniej wybrać dzień z dobrą widocznością, bo trasa biegnie wysoko nad Kanałem La Manche, a w pogodne dni widać szerokie fragmenty wybrzeża. Wiosną i latem na klifach można obserwować ptaki morskie. Po deszczu ścieżka bywa śliska, a przy krawędzi klifu trzeba trzymać się wyznaczonego szlaku. Najczęstsze pytania Czy do Tilly Whim Caves można wejść? Nie, od 1976 roku jaskinie są zamknięte z powodu obrywów skalnych. Ze ścieżki widać wejście i ślady po wydobyciu. Czy to naturalne jaskinie? Nie. To ręcznie wykute kamieniołomy, z których wywożono wapień drogą morską. Skąd nazwa Tilly Whim? Druga część pochodzi od „whim”, czyli drewnianego żurawia używanego do spuszczania kamienia do łodzi. Gdzie leżą i ile dojść ze Swanage? Około 1,6 km na południe od Swanage, w Durlston Country Park. Pieszo przez klify zajmuje to zwykle około pół godziny w jedną stronę.

Greenside Mine

Patterdale

Greenside Mine to dawna kopalnia ołowiu i srebra nad wsią Glenridding, w parafii Patterdale w Lake District w Cumbrii. Dziś to rozległe stanowisko poprzemysłowe na zboczach prowadzących w stronę Helvellynu: hałdy, ruiny zabudowań i ślady dawnych sztolni, chronione jako zabytek archeologiczny (scheduled monument, wpis Historic England nr 1015654). Czym była kopalnia Greenside? Eksploatacja żył rudy miała tu początki przed XIX wiekiem, ale regularna praca ruszyła w 1825 roku i trwała do początku lat 60. XX wieku. W tym czasie wydobyto około 156 tysięcy ton ołowiu i 1,6 miliona uncji srebra. W latach 40. była największym producentem rudy ołowiu w Wielkiej Brytanii. Zachowała się niezwykle kompletna dokumentacja jej działalności od 1825 roku, co jest rzadkością wśród brytyjskich kopalni rud metali. W 1893 roku kopalnia jako pierwsza metalowa kopalnia w kraju dostała elektryczną lokomotywę podziemną i maszynę wyciągową, zasilane z elektrowni wodnej w pobliżu Red Tarn. Firma budowała domy dla pracowników i współfinansowała szkołę w Patterdale, dlatego historia Glenridding jest z nią nierozerwalnie związana. Do najgłośniejszych wydarzeń należało przerwanie tamy Keppel Cove w 1927 roku po ulewnych deszczach. Co zobaczysz na miejscu? Kompleks obejmuje wyrobiska, hałdy odpadów, pozostałości zakładów przeróbczych i dawnej huty oraz budynek elektrowni z kanałem doprowadzającym wodę. Jeden z dawnych budynków przemysłowych służy dziś jako schronisko młodzieżowe Helvellyn YHA. Znane są m.in. poziomy High Horse Level i Lucy Tongue. Jak dotrzeć i czy można zwiedzać? Punktem wyjścia jest Glenridding, skąd drogą i ścieżką wzdłuż Glenridding Beck idzie się w górę doliny, tą samą trasą, która prowadzi w stronę Red Tarn i Helvellynu. Nie ma biletów ani zorganizowanego zwiedzania: oglądasz ruiny i hałdy z zewnątrz, podczas pieszej wycieczki. Po drodze są tablice informacyjne i dobrze widać skalę dawnego przemysłu. Teren jest niebezpieczny. Pod ziemią znajdują się stare wyrobiska, a wcześniejsze zapadliska uszkodziły część stanowiska. Nie wchodź do sztolni, nie wspinaj się po hałdach i nie zabieraj kamieni ani odpadów. Odpady poprzeróbcze zawierają metale, które mogą przedostawać się do strumieni, więc nie pij wody z potoków. Kiedy przyjechać? Najlepiej od późnej wiosny do wczesnej jesieni, gdy ścieżki są suche, a dni długie. Pogoda w górach zmienia się szybko: weź wodoodporne ubranie, solidne buty i mapę. Zimą trasa bywa oblodzona. Najczęstsze pytania Czy wstęp jest płatny? Nie, teren jest dostępny z publicznych ścieżek, bez biletów. Czy można wejść do sztolni? Nie. Wyrobiska są niestabilne i niebezpieczne, a stanowisko jest prawnie chronione. Ile czasu potrzeba? Samo obejście ruin zajmuje od godziny do dwóch, a połączone z wejściem w stronę Red Tarn i Helvellynu cały dzień. Gdzie zanocować? W Glenridding i Patterdale są noclegi, a w dawnych budynkach kopalni działa schronisko Helvellyn YHA.

Long Meg Mine

Little Salkeld

Long Meg Mine to nieczynna kopalnia gipsu i anhydrytu w dolinie Cave Wood, tuż na północ od wsi Little Salkeld w Cumbrii, w dolinie rzeki Eden. Wydobycie prowadzono tu od 1880 do 1976 roku. Dziś to zrujnowany ślad przemysłowej historii Eden Valley, a nie atrakcja z biletami i przewodnikiem. Co to za miejsce? Spółka Long Meg Plaster Company powstała w 1880 roku. Najpierw kopano gips, lecz z czasem jego udział w złożu wyraźnie malał, a firma wpadła w kłopoty finansowe. Po fuzji w 1911 roku kopalnię zamknięto około 1914–1915 roku. Ponownie ruszyła w 1922 roku, tym razem dla anhydrytu, czyli gipsu pozbawionego wody. Pierwsi górnicy go pomijali, ale przemysł chemiczny znalazł dla niego zastosowanie: służył do produkcji kwasu siarkowego i związków amonowych do nawozów. W 1939 roku kopalnię kupiła firma British Plaster Board, dzisiejsze British Gypsum. Zakład zamknięto 31 stycznia 1976 roku, po wydobyciu ponad 5 milionów ton surowca. Jak kopalnia była połączona z koleją? Dojazd drogą był utrudniony, dlatego zakład podłączono bocznicą do linii Settle–Carlisle. Źródła podają różne daty (od 1886 do 1896 roku), a ruchem na bocznicy sterowała nastawnia Midland Railway. Na terenie dawnego szlaku wciąż widać nasyp, a według Cumbrian Railways Association zachowały się też podkłady, krzesełka szynowe i fragmenty torów wąskotorowych z wagonami. Lokomotywa z kopalni stoi dziś w muzeum Bowes Railway w hrabstwie Tyne and Wear. Czy można wejść do kopalni? Nie. Obiekt jest w złym stanie technicznym i nie jest przygotowany do zwiedzania. Dużą część terenu widać jednak z publicznej ścieżki, która biegnie brzegiem rzeki Eden z Little Salkeld do Lacy's Caves. To spacer dla osób lubiących archeologię przemysłową i spokojną przyrodę doliny. Jak dotrzeć? Najwygodniej dojechać samochodem do Little Salkeld, położonego w pobliżu Penrith i Langwathby, i dalej iść pieszo ścieżką wzdłuż Eden. Najbliższa stacja Little Salkeld leży na linii Settle–Carlisle, choć trzeba sprawdzić aktualny rozkład pociągów. Warto zabrać wodoodporne buty, bo ścieżka przy rzece bywa błotnista. Nie mylić z kręgiem kamiennym W okolicy znajduje się także prehistoryczny krąg Long Meg and Her Daughters. To osobny obiekt, niezwiązany z kopalnią, choć nazwy brzmią podobnie. Kopalnia to pozostałość przemysłu z XIX i XX wieku. Najczęstsze pytania Czy Long Meg Mine jest otwarta dla zwiedzających? Nie, wejście do wyrobisk nie jest możliwe. Teren można oglądać z zewnątrz, ze ścieżki nad rzeką Eden. Co wydobywano w kopalni? Najpierw gips, potem, od 1922 roku, anhydryt używany w chemii, m.in. do produkcji kwasu siarkowego i nawozów. Kiedy kopalnię zamknięto? Ostatecznie 31 stycznia 1976 roku. Wcześniej, około 1914–1915 roku, przez kilka lat nie działała. Czy to to samo miejsce co krąg kamienny Long Meg? Nie. Krąg Long Meg and Her Daughters to osobny, prehistoryczny zabytek w pobliżu Little Salkeld.

King Edward Mine

Troon

King Edward Mine w Troon, wsi między Camborne a Redruth w Kornwalii, to muzeum górnictwa cyny urządzone w zabytkowej kopalni i zachowanych budynkach młyna. To jedno z najpełniejszych miejsc w hrabstwie, gdzie można zobaczyć, jak dawniej wydobywano i przerabiano cynę. Obiekt należy do rady hrabstwa Kornwalia, a na co dzień pomagają w nim wolontariusze. Czym jest King Edward Mine? Kopalnia leży na wschodnim krańcu starszej kopalni South Condurrow. Prace porzucono tu około 1890 roku, a wznowiono w 1897. W 1901 roku zakład przemianowano na King Edward i wyposażono w nowoczesne jak na ten czas maszyny. Cynę wydobywano aż do I wojny światowej, a krótkie ożywienie nastąpiło około 1920 roku. W 1921 roku woda z sąsiedniej kopalni Grenville zalała wyrobiska i produkcja się zakończyła. Prace podziemne przeniesiono wtedy do fragmentu pobliskiej kopalni Great Condurrow. Dlaczego uczyli się tu studenci? Kopalnię rozwinięto jako kopalnię szkoleniową dla Camborne School of Mines, jednej z najbardziej znanych na świecie szkół górniczych. Kolejne pokolenia studentów zdobywały tu praktyczne umiejętności pod ziemią i na powierzchni. Trwało to do 2005 roku, gdy szkoła przestała korzystać zarówno z King Edward Mine, jak i z pomocniczej Great Condurrow. King Edward przejęła rada hrabstwa, a Great Condurrow trafiła do stowarzyszenia Carn Brea Mining Society. Jak uratowano to miejsce? W 1987 roku powstała grupa wolontariuszy, której celem było zachowanie obiektu jako zasobu edukacyjnego. Dzięki uratowanym maszynom przywrócili oni młyn do stanu roboczego. Później rada hrabstwa i dotacja z Loterii Narodowej, około 1,1 miliona funtów, sfinansowały przebudowę, w tym kawiarnię, a muzeum otwarto ponownie w kwietniu 2017 roku. Co zobaczysz? Budynki młyna ze sprzętem pokazywanym w ruchu. Maszynę wyciągową Holman z 1908 roku, wciąż stojącą w pierwotnym miejscu i napędzaną sprężonym powietrzem. Pozostałości na powierzchni, które pokazują cały proces przeróbki cyny, od rudy po koncentrat. Wszystkie budynki są wpisane do rejestru zabytków w kategorii Grade II* i uznawane za obiekty o znaczeniu krajowym. Miejsce leży w obszarze światowego dziedzictwa UNESCO, krajobrazu górniczego Kornwalii i zachodniego Devonu. Praktyczne wskazówki Najlepiej zwiedzać z przewodnikiem, bo to on tłumaczy działanie maszyn. Dni i godziny otwarcia zmieniają się sezonowo, więc sprawdź je przed wizytą. Wizytę warto połączyć z innymi miejscami dziedzictwa górniczego w okolicy, bo ta część Kornwalii pełna jest wież maszyn i dawnych wyrobisk. Najczęstsze pytania Gdzie leży King Edward Mine? W Troon, niedaleko Camborne i Redruth w Kornwalii, w Anglii. Czy kopalnia nadal działa? Nie. Wydobycie cyny zakończyło się na początku XX wieku, dziś to muzeum. Kto ją prowadzi? Właścicielem jest rada hrabstwa Kornwalia, a wolontariusze mają duży udział w konserwacji i pokazach. Czy to część miejsca światowego dziedzictwa? Tak, leży w obszarze światowego dziedzictwa związanego z górnictwem Kornwalii.

Levant Mine and Beam Engine

Pendeen

Levant Mine and Beam Engine to obiekt National Trust w Trewellard, koło Pendeen i St Just, na surowym północnym wybrzeżu zachodniej Kornwalii. To dawna kopalnia cyny i miedzi, której chodniki biegły pod dnem Atlantyku. Znajduje się tu rzadkość: najstarsza kornwalijska maszyna parowa wyciągowa, która wciąż pracuje w miejscu, w którym ją zbudowano. Co można zobaczyć w Levant Mine? Główną atrakcją jest budynek maszyny balansowej, stojący tuż przy krawędzi klifu. W środku odrestaurowana maszyna jest od czasu do czasu uruchamiana parą, więc można zobaczyć, jak ogromna belka kołysze się tak samo jak dawniej, gdy wyciągała z głębi ludzi i rudę. Centrum dla zwiedzających opowiada o pracy kopalni, a krótka wycieczka pod ziemię pozwala poczuć ciasny, wilgotny świat, w którym kornwalijscy górnicy spędzali swoje zmiany. Dlaczego Levant Mine jest tak ważna? Górnictwo Kornwalii ukształtowało przemysłowy świat, a takie maszyny umożliwiały wydobycie z wielkich głębokości. Obiekt wchodzi w skład Krajobrazu Górniczego Kornwalii i Zachodniego Devonu, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2006 roku. Po zamknięciu kopalni w 1930 roku jej wyposażenie sprzedano za kilkaset funtów, a zachowanie maszyny zawdzięczamy późniejszej pracy pasjonatów, a w końcu National Trust. Co wydarzyło się w 1919 roku? Levant zapamiętano też z powodu tragedii. W szybie Daubuz w 1857 roku zainstalowano tzw. man engine, czyli mechaniczną windę z ruchomych drągów, którą górnicy zjeżdżali i wyjeżdżali bez wspinania się po drabinach. 20 października 1919 roku, w czasie popołudniowej zmiany warty, zawiódł element łączący drąg z belką i urządzenie runęło w głąb szybu. Zginęło 31 mężczyzn, a wielu zostało rannych. Man engine nigdy nie naprawiono, a wydobycie na najgłębszych poziomach ustało. Pamięć o tych górnikach podtrzymuje upamiętnienie i opowieść prezentowana na miejscu. Czy stąd można dojść do innych kopalń? Tak. Obok biegnie South West Coast Path, a nadmorska ścieżka prowadzi do kopalni Botallack, kolejnego słynnego budynku maszynowni na klifie. Trasa jest ulubiona przez fotografów: ruiny kominów i maszynowni na tle morza. Warto włożyć solidne buty i zabrać wiatrówkę, bo pogoda na tym odsłoniętym wybrzeżu szybko się zmienia. Najczęstsze pytania Gdzie leży Levant Mine and Beam Engine? W Trewellard, niedaleko Pendeen, kilka kilometrów od St Just, na dalekim zachodzie Kornwalii w Anglii. Czy maszyna naprawdę działa? Tak. To najstarsza kornwalijska maszyna parowa wyciągowa nadal pracująca w pierwotnym miejscu. Uruchamia się ją parą w wybrane dni, dlatego przed wyjazdem sprawdź terminy na stronie National Trust. Czy jest wycieczka pod ziemię? Jest krótka wycieczka podziemna, uzupełniająca wystawę w centrum dla zwiedzających. Dostępność może zależeć od sezonu i warunków bezpieczeństwa, więc warto potwierdzić ją wcześniej. Ile czasu zarezerwować? Na budynek maszyny, centrum dla zwiedzających i wycieczkę wystarczą dwie do trzech godzin. Jeśli chcesz dojść ścieżką wybrzeża do Botallack, dolicz więcej czasu. Czy to część miejsca światowego dziedzictwa? Tak. Levant należy do Krajobrazu Górniczego Kornwalii i Zachodniego Devonu, wpisanego przez UNESCO w 2006 roku.