Memorial to Italian carbonari

Pomnik Włoskich Karbonariuszy stoi w parku u podnóża wzgórza Špilberk w Brnie, w miejscu ściśle związanym z jednym z najbardziej ponurych rozdziałów historii twierdzy. To właśnie tutaj, w celach Špilberku, więziono w pierwszej połowie XIX wieku włoskich rewolucjonistów walczących o zjednoczenie i niepodległość Italii spod panowania austriackiego.

Dlaczego Włosi trafili do więzienia w Brnie?

Ruch karbonariuszy (wł. carbonari, dosłownie „węglarze") narodził się na początku XIX wieku jako tajne stowarzyszenie dążące do zjednoczenia rozdrobnionych ziem włoskich i uwolnienia ich spod obcej władzy — francuskiej, a potem austriackiej. Habsburska policja traktowała karbonariuszy jako poważne zagrożenie dla porządku w monarchii i po ujawnieniu spiskowych struktur wysyłała aresztowanych do najcięższego więzienia w całym cesarstwie austriackim, jakim był właśnie Špilberk. Trafiali tam między innymi twórcy i uczestnicy planów powstańczych z lat dwudziestych XIX wieku, przetrzymywani w latach 1823–1845 w warunkach, które współcześni opisywali jako wyjątkowo surowe nawet jak na standardy epoki.

Kim był najsłynniejszy więzień?

Najbardziej znanym spośród brneńskich więźniów był Silvio Pellico, pisarz i działacz niepodległościowy, skazany za działalność karbonarską i osadzony na Špilberku w latach dwudziestych XIX wieku. Po latach spędzonych w celi opisał swoje przeżycia we wspomnieniach „Le mie prigioni" („Moje więzienia"), które stały się w całej Europie symbolem austriackiego ucisku i cierpienia włoskich patriotów. To właśnie dzięki tej książce nazwa Špilberku zyskała rozgłos daleko poza granicami Moraw, a losy karbonariuszy stały się częścią europejskiej wyobraźni o walce o wolność narodów.

Jak wygląda pomnik i kiedy powstał?

Pomnik odsłonięto 25 października 1925 roku, w okresie międzywojennym, gdy pamięć o więźniach Špilberku była żywo pielęgnowana jako symbol solidarności między niepodległą Czechosłowacją a Włochami. Monument ma formę marmurowego, pionowego bloku wznoszącego się na trójstopniowym cokole, osadzonym na czworobocznej kamiennej podstawie. Po bokach głównej bryły stoją dwa niższe bloki zwieńczone gzymsami, na których niegdyś umieszczono wazy kwiatowe. Centralnym elementem kompozycji jest brązowy relief przedstawiający wilczycę karmiącą Romulusa i Remusa — symbol Rzymu i Italii — a poniżej niego metalowe napisy upamiętniające więzionych karbonariuszy.

Co się z nim działo po drugiej wojnie światowej?

Po 1945 roku z pomnika usunięto część elementów dekoracyjnych nawiązujących do włoskiego reżimu faszystowskiego, który stał za jego pierwotną formą — fasces na bocznych ścianach głównego bloku, włoski herb państwowy z przedniej ściany oraz głowy rzymskich orłów z waz. Pomnik przetrwał jednak w okrojonej formie i doczekał się gruntownej renowacji w 1998 roku. Odnowiony monument zaprezentowano ponownie publiczności 5 czerwca 1998 roku, podczas Dni Włoskich organizowanych w Brnie — wydarzenia podkreślającego wielowiekowe związki obu krajów.

Co warto zobaczyć na miejscu?

Odwiedzający mogą dziś obejrzeć zrekonstruowany pomnik w spokojnym otoczeniu parkowym u stóp zamku, w bezpośrednim sąsiedztwie tras spacerowych prowadzących na wzgórze Špilberk. To dobry punkt, by przed wejściem do samej twierdzy i jej muzeum poświęconego historii więzienia zatrzymać się na chwilę i przypomnieć sobie, że kamienne mury Špilberku widziały nie tylko czeskich i morawskich mieszkańców, ale też więźniów politycznych z całej Europy, których losy splotły się tu na trwałe z historią miasta.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie stoi pomnik? W parku Špilberk, w dolnej części zboczy wzgórza zamkowego w Brnie.

Kim byli karbonariusze? Członkami włoskiego tajnego ruchu niepodległościowego z pierwszej połowy XIX wieku, dążącego do zjednoczenia i wyzwolenia Italii spod panowania austriackiego.

Czy to jedyna pamiątka po włoskich więźniach na Špilberku? Nie — w samej twierdzy znajduje się też tablica pamiątkowa poświęcona karbonariuszom i ruchowi Młodych Włoch, a ekspozycja muzealna Špilberku przybliża historię więzienia politycznego.

Kiedy najlepiej zobaczyć pomnik? Park jest dostępny przez cały rok, a spacer do pomnika najlepiej połączyć ze zwiedzaniem samego zamku i jego wystaw historycznych.