Santa Maria del Palau

Santa Maria del Palau to romański kościół w ruinie, stojący w odludnej części gminy Torroella de Montgrí, w powiecie Baix Empordà, w prowincji Girona. Budowla wznosi się w głębi masywu Montgrí, wewnątrz granic Parku Przyrody Montgrí, Wysp Medes i Baix Ter, i należy do najbardziej odizolowanych zabytków sakralnych tej części Katalonii.

Gdzie dokładnie stoi kościół?

Ruiny leżą na terenie gminy Torroella de Montgrí, ale najbliżej mają do sąsiednich miejscowości Bellcaire d'Empordà i l'Escala, a nie do samego centrum Torroelli. Miejsce znajduje się na wysokości niewiele ponad 60 metrów n.p.m., pośród skalistych wzniesień masywu Montgrí porośniętych śródziemnomorskim zaroślem. To surowy, niemal bezludny krajobraz — najbliższe zabudowania to porozrzucane po okolicy suche kamienne murki dawnych pól uprawnych.

Jak dotrzeć do Santa Maria del Palau?

Dojście prowadzi drogą gruntową, którą pokonuje się głównie pieszo lub na rowerze — nie ma tu asfaltowego dojazdu pod same ruiny. Szlak wiedzie przez okolice wieży Torre Ferrana oraz wzniesienia Muntanya Gran, a ostatni odcinek trzeba przejść pieszo. To wyprawa dla osób lubiących piesze wędrówki po wzgórzach — warto zabrać wodę i wygodne obuwie, bo trasa prowadzi po nierównym, kamienistym terenie z dala od zabudowań.

Co zobaczysz na miejscu?

Kościół ma jedną nawę na planie prostokąta, bez wyodrębnionego prezbiterium ani absydy. Wnętrze przykrywało niegdyś ostrołukowe sklepienie kolebkowe, którego spore fragmenty przetrwały do dziś. We wschodniej ścianie zachowało się charakterystyczne okno rozglifione, a w ścianie południowej widać ślady po dawnym bocznym wejściu. Mury wzniesiono z kamienia obrabianego dość niestarannie, choć narożniki budowli wyraźnie starano się wyrównać i wykończyć dokładniej. Prace porządkowe prowadzone na stanowisku odsłoniły też pozostałości fasady z gankiem (galilea), podstawę dawnego ołtarza oraz fragmenty zaprawy po posadzce. Ruiny są mocno zniszczone przez czas, a wejście do wnętrza bywa niebezpieczne ze względu na ryzyko zawalenia — warto zachować ostrożność i nie wchodzić w głąb konstrukcji.

Jaka jest historia tego miejsca?

Osada w miejscu zwanym Palau istniała już w czasach rzymskich, od II wieku p.n.e., i przetrwała aż po późne średniowiecze. Sam kościół w obecnej, romańskiej formie powstał w XIII wieku. Najstarsza znana wzmianka pisemna o świątyni pochodzi z rejestrów dziesięcin (Rationes decimarum) z lat 1279–1280, gdzie figuruje pod łacińską nazwą zbliżoną do "Sancte Marie de Palacio". W dokumentach z XIV wieku kościół pojawia się już jako kaplica zależna od pobliskiej parafii Bellcaire. Świątynia funkcjonowała jeszcze w drugiej połowie XV wieku — w protokole wizytacji pasterskiej parafii Sant Genís de Torroella de Montgrí z 1470 roku wymieniono ją jako jedną z podległych kaplic, posiadającą własne beneficjum.

Czy prowadzono tu prace konserwatorskie?

Tak. W 2017 roku gmina Torroella de Montgrí doszła do porozumienia z właścicielami terenu w sprawie przejęcia opieki nad zespołem archeologicznym. Od jesieni tego roku prowadzono wieloetapowe prace konsolidacyjne i konserwatorskie przy romańskim kościele, mające zabezpieczyć zachowane fragmenty murów i sklepienia przed dalszą degradacją. W trakcie prac archeologicznych odsłonięto również wspomniane wcześniej elementy dawnego wyposażenia i architektury świątyni.

Najczęstsze pytania

Czy można wejść do wnętrza ruin kościoła? Teren jest dostępny do zwiedzania z zewnątrz, ale wejście w głąb ruin bywa ryzykowne ze względu na zły stan zachowania sklepienia i murów — zaleca się ostrożność.

Jak najlepiej dotrzeć na miejsce? Najlepiej pieszo lub rowerem drogą gruntową prowadzącą przez masyw Montgrí, w okolicach wieży Torre Ferrana i wzniesienia Muntanya Gran — ostatni odcinek pokonuje się wyłącznie na piechotę.

Jak stary jest ten kościół? Obecna, romańska budowla pochodzi z XIII wieku, choć samo miejsce było zasiedlone już w czasach rzymskich, od II wieku p.n.e.

Czy w pobliżu prowadzono prace konserwatorskie? Tak, od 2017 roku gmina Torroella de Montgrí prowadzi konsolidację i renowację zespołu archeologicznego, w tym samego kościoła.