Jewish cemetery in Tovačov

Żydowski cmentarz w Tovačovie to jeden z najlepiej zachowanych zabytków dawnej społeczności żydowskiej na Morawach, położony około 300 metrów na południe od miejskiego rynku, przy dzisiejszej ulicy Podvalí (dawniej Švermova). Teren nekropolii zajmuje ponad 3000 m² i mieści blisko trzysta macew — kamiennych nagrobków, z których najstarsze pochodzą z początku XVII wieku.

Skąd wzięła się ta nekropolia?

To już drugi cmentarz żydowski w historii miasta. Pierwszy, założony w XV wieku, znajdował się w pobliżu dawnej synagogi, ale został zniszczony w 1643 roku podczas najazdu wojsk szwedzkich w okresie wojny trzydziestoletniej. Po tej katastrofie na jego miejscu z czasem powstały zabudowania handlowe (dziś stoi tam dom towarowy), a społeczność żydowska założyła nowy cmentarz w drugiej połowie XVII wieku. Co ciekawe, część najstarszych nagrobków — datowanych na lata 1614–1615 — przeniesiono wówczas ze zniszczonej starej nekropolii, dzięki czemu przetrwały do dziś jako świadectwo najwcześniejszej fazy osadnictwa żydowskiego w Tovačovie.

Co można dziś zobaczyć na miejscu?

Sercem założenia jest neorenesansowy dom przedpogrzebowy z 1889 roku, zaprojektowany przez wiedeńskiego architekta Maxa Fleischera, który tworzył także inne obiekty sakralne i cmentarne dla gmin żydowskich w monarchii habsburskiej. Budynek przetrwał trudne dekady powojenne, choć w latach 1945–1981 cmentarz był wielokrotnie dewastowany. Dopiero w latach 80. XX wieku, dzięki zaangażowaniu lokalnych mieszkańców niebędących Żydami oraz władz regionalnych i krajowych, przeprowadzono pierwsze prace porządkowe i naprawcze. Sam dom przedpogrzebowy doczekał się gruntownej rekonstrukcji w latach 1994–1996 i dziś pełni funkcję niewielkiego muzeum poświęconego żydowskim zwyczajom pogrzebowym oraz historii miejscowej gminy żydowskiej.

Do kiedy chowano tu zmarłych?

Cmentarz pozostawał czynny przez blisko trzy stulecia. Najwcześniejsza żydowska obecność w Tovačovie sięga połowy XVI wieku, a ostatni znany pochówek na tej nekropolii miał miejsce w 1941 roku — tuż przed zagładą lokalnej społeczności żydowskiej w czasie II wojny światowej. Dziś obiekt należy do gminy żydowskiej w Ołomuńcu, która sprawuje nad nim opiekę.

Jaki status ochrony ma cmentarz?

Ze względu na swoją wartość historyczną i architektoniczną cmentarz został w 1991 roku wpisany na listę nieruchomych zabytków kultury chronionych przez państwo. To jeden z powodów, dla których teren — mimo burzliwej historii — zachował spójny charakter i pozwala dziś prześledzić kolejne fazy rozwoju żydowskiego osadnictwa w regionie tovačowskim.

Najczęstsze pytania

Ile nagrobków znajduje się na cmentarzu? Na terenie nekropolii zachowało się około 291 macew, w tym kilka przeniesionych ze starszego, zniszczonego cmentarza.

Jak stary jest najstarszy nagrobek? Najstarsze zachowane macewy pochodzą z lat 1614–1615 i zostały przeniesione ze zlikwidowanego cmentarza sprzed 1643 roku.

Czy na miejscu jest coś więcej niż same nagrobki? Tak — zrekonstruowany dom przedpogrzebowy z 1889 roku funkcjonuje dziś jako niewielkie muzeum poświęcone historii miejscowej społeczności żydowskiej i żydowskim obrzędom pogrzebowym.

Kto dziś zarządza cmentarzem? Opiekę nad obiektem sprawuje żydowska gmina wyznaniowa w Ołomuńcu, a sam cmentarz od 1991 roku podlega ochronie konserwatorskiej jako zabytek kultury.