Jewish cemetery in Světlá nad Sázavou

Cmentarz żydowski w Světlé nad Sázavou to skromne, dziś słabo widoczne miejsce pamięci po żydowskiej społeczności, która mieszkała w tym mieście na Wysoczyźnie Czesko-Morawskiej od przełomu XVIII i XIX wieku. W rzeczywistości nie ma tu jednego cmentarza, lecz dwa, założone w różnych okresach – starszy, po którym praktycznie nie zostało śladu, oraz młodszy, zachowany, choć pozbawiony formalnej ochrony zabytkowej.

Skąd w Světlé wzięła się gmina żydowska?

Obecność Żydów w Světlé nad Sázavou i okolicy poświadczona jest od schyłku XVIII lub początku XIX wieku. To właśnie wtedy zaczęła się kształtować miejscowa gmina, na tyle liczna i zorganizowana, że z czasem potrzebowała własnego miejsca pochówku, niezależnego od cmentarzy chrześcijańskich w mieście.

Starszy cmentarz – założony w połowie XVIII wieku

Pierwszy z cmentarzy powstał wcześniej, niż mogłoby wynikać z daty osadnictwa opisanej wyżej – już w 1742 roku, na działce przekazanej gminie żydowskiej przez hrabiego z rodu Kolovratów-Krakovských, właściciela miejscowych dóbr. Chowano tu zmarłych aż do 1886 roku. Cmentarz ten zdążył utrwalić się w ikonografii miasta: widać go na obrazie malarza Antonína Mánesa z 1832 roku oraz na planie Světlé sporządzonym w 1847 roku przez Františka Hradeckiego, co świadczy o tym, że był rozpoznawalnym elementem krajobrazu miasteczka jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku.

Losy tego miejsca po drugiej wojnie odzwierciedlają los wielu małych żydowskich nekropolii w Czechach. W czasie okupacji nazistowskiej macewy zostały usunięte, a teren dawnego cmentarza zamieniono w pole uprawne. W efekcie dzisiaj nic na powierzchni nie przypomina o tym, że w tym miejscu przez ponad sto lat grzebano zmarłych.

Nowy cmentarz – czynny do progu drugiej wojny światowej

Gdy stary cmentarz się zapełnił, gmina założyła nowe miejsce pochówku – powstało ono w latach 1886–1887. Pochówki odbywały się tu nieprzerwanie od 1887 roku aż do początku drugiej wojny światowej; ostatni znany pogrzeb miał miejsce prawdopodobnie w 1941 roku, tuż przed deportacjami, które przerwały ciągłość życia żydowskiej wspólnoty w regionie. W przeciwieństwie do wielu innych czeskich cmentarzy żydowskich, ten w Světlé formalnie nie ma statusu zabytku, mimo że przetrwał do dziś.

Dlaczego warto o tym miejscu wiedzieć?

Cmentarz żydowski w Světlé nad Sázavou nie jest atrakcją turystyczną w tradycyjnym rozumieniu – to raczej ślad nieistniejącej już wspólnoty, która przez blisko dwa stulecia była częścią życia miasta. Historia dwóch kolejnych cmentarzy – jednego całkowicie zniszczonego przez nazistów, drugiego zachowanego, lecz nieoznakowanego jako zabytek – dobrze pokazuje, jak niejednolicie potraktowano dziedzictwo żydowskie w powojennej Czechosłowacji: część miejsc odbudowano i objęto ochroną, inne po prostu zniknęły z krajobrazu.

Gdzie dokładnie się znajduje?

Miejsce leży na terenie Světlé nad Sázavou, miasta w kraju Wysoczyzna (Vysočina), w niedużej odległości od większego ośrodka Havlíčkův Brod. Współrzędne geograficzne to w przybliżeniu 49,6722°N, 15,4032°E.

Najczęstsze pytania

Ile cmentarzy żydowskich było w Světlé nad Sázavou? Dwa – starszy, założony w 1742 roku i zniszczony w czasie okupacji nazistowskiej, oraz nowszy, powstały w latach 1886–1887 i użytkowany do początku drugiej wojny światowej.

Co stało się ze starym cmentarzem? Podczas okupacji nazistowskiej usunięto z niego macewy, a teren zamieniono w pole; dziś nie ma tam widocznych śladów cmentarza.

Do kiedy chowano zmarłych na nowym cmentarzu? Pochówki trwały od 1887 roku do progu drugiej wojny światowej, z ostatnim znanym pogrzebem prawdopodobnie w 1941 roku.

Czy nowy cmentarz jest zabytkiem? Nie, mimo że przetrwał do dziś, formalnie nie posiada statusu chronionego zabytku.