Jauregizarrea (Irurita)

Jauregizarrea, znana też jako Dorrea, to najstarszy pałac w dolinie Baztan, wznoszący się w miejscowości Irurita w Nawarze. Kamienna wieża o surowej, obronnej formie od wieków była siedzibą rodu władającego całą doliną i dziś służy jako miejsce poświęcone lokalnej historii.

Gdzie stoi wieża i jak ją rozpoznać?

Budynek znajduje się przy ulicy Tellería w Irurita, jednej z wsi tworzących gminę Baztan, nieco na uboczu głównego centrum miejscowości. Jauregizarrea to zwarty, kubiczny blok murowany z nieregularnie ciosanego kamienia (sillarejo), który nadaje jej wygląd twierdzy obronnej, a nie eleganckiej rezydencji. Elewacja, jaką można zobaczyć obecnie, pochodzi w dużej mierze z XV wieku, choć — jak przy wielu wieżach obronnych regionu — jej historia jest znacznie dłuższa i wielowarstwowa.

Czyja to była siedziba?

Władza nad doliną Baztan jest poświadczona w dokumentach już od XI wieku, a Jauregizarrea była związana z rodem Jaureguizar, którego przedstawiciele tytułowali się Panami Baztanu (Señor de Baztán). W 1496 roku, na mocy przywileju królewskiego wydanego przez władców Nawarry Jana z Labrit i Katarzynę, wieża została wymieniona jako jedna z „dwunastu starożytnych domów tego królestwa" — co świadczy o jej wysokim statusie już u schyłku średniowiecza.

Co się z nią stało po podboju Nawarry?

Rok 1522 był dla wieży punktem zwrotnym. Po zdobyciu zamku Amaiur, ostatniego punktu oporu przeciwników kastylijskiego podboju Nawarry, wicekról nakazał zburzenie umocnionych wież w dolinie Baztan należących do zwolenników przeciwnego obozu politycznego. Wśród rozebranych obiektów znalazły się wieże Bertiz, Zozaia, Azpilkueta oraz właśnie Jauregizarrea z Irurita. Budynek nie zniknął jednak z krajobrazu — został odbudowywany etapami przez cały XVI wiek, a swój dzisiejszy kształt uzyskał w pierwszych dekadach XVII wieku.

Jak wieża przetrwała do naszych czasów?

Po stuleciach użytkowania Dorrea popadła w zaniedbanie, a jej stan techniczny stał się na tyle niepokojący, że w 2001 roku gmina Baztan zdecydowała się wykupić budynek za około 120 tysięcy euro, aby zapewnić mu ochronę i publiczne przeznaczenie. Prace konserwatorskie trwały latami, a wieża została udostępniona zwiedzającym w lecie 2023 roku — od 5 lipca do 17 września, od środy do niedzieli, w godzinach 11:00–13:00 i 17:00–19:00. Otwarcie uświetnił występ chóru dziecięcego z Elizondo oraz orkiestry fanfarowej z Irurita, a zwiedzającym zaproponowano wizytę z przewodnikiem i prezentację audiowizualną.

Co można zobaczyć w środku?

Wnętrze Jauregizarrei pełni obecnie funkcję przestrzeni wystawienniczej poświęconej dziedzictwu doliny Baztan. Prezentowana jest tam ekspozycja o laxoa — tradycyjnej odmianie baskijskiej pelotry rozgrywanej w specjalnej rękawicy — a także materiały dotyczące Iruritako dantzariak, lokalnej grupy tańca tradycyjnego. To sprawia, że wizyta w wieży łączy poznanie architektury obronnej z żywą kulturą regionu.

Najczęstsze pytania

Czym jest Jauregizarrea w Irurita? To najstarszy pałac doliny Baztan, kamienna wieża obronna będąca historyczną siedzibą rodu Jaureguizar, panów Baztanu, dziś udostępniona jako przestrzeń wystawiennicza.

Dlaczego wieżę zburzono w 1522 roku? Wicekról nakazał rozbiórkę wież baztańskich zwolenników przeciwnego obozu politycznego po zdobyciu zamku Amaiur, kończącym kastylijski podbój Nawarry — Jauregizarrea znalazła się na tej liście.

Kiedy wieża odzyskała obecny wygląd? Po częściowej rozbiórce w 1522 roku odbudowywano ją etapami przez cały XVI wiek, a formę, jaką znamy dzisiaj, uzyskała w pierwszych dekadach XVII wieku.

Co można zwiedzić w środku wieży? Ekspozycje poświęcone tradycyjnej odmianie pelotry laxoa oraz zespołowi tańca ludowego Iruritako dantzariak, w otoczeniu autentycznej architektury obronnej.